FR. BŁOŃSKI. CONSPECTUS MUSCORUM POLONIAE. 



131 



ściwyćh, B r y i n a e) — przez odpadnięcie górnej części puszki, czyli t. zw. wieczka 

 (opercuhm). Temu odpadnięciu wieczka sprzyja znajdujący się u wielu 

 mchów sprężysty pierścień (a n n u 1 u s), składający się z jednej lub kilku warstw 

 naskórka leżących pomiędzy torebką a wieczkiem. Wieczko (opercuhm) by- 

 wa rozmaitego lecz stałego dla każdego gatunku mchu kształtu i ubarwienia, 

 wskutek czego jest dość ważnem znamieniem przy określaniu. Wogóle przybiera 

 ono najrozmaitsze postaci, od wypukłej lub stożkowatej aż do długo-dziobkowój. 

 Puszka przez czas wzrostu bywa mniej lub więcej głęboko pokryta wyżej wspom- 

 nianym czepcem (c a 1 y p t r a). Jeżeli czepiec okrywa puszkę tylko z jednej stro- 

 ny, to zwie się połówkowym lub kapturkowatym (calyptra dimidiata, cuccullata), 

 jeżeli ze wszystkich, to czapeczko watym (c. mitraeformis), rozmaite zaś pośrednie 

 formy określają się mianami: stożkowaty, dzwonkowaty, wzdęty, lejkowaty i t. p. 

 Wielkość jego bywa również bardzo różna: w jednych razach pokrywa on zale- 

 dwie wieczko, w drugich zwiesza się poniżej puszki, najczęściej jednak docho- 

 dzi tylko do połowy jej długości. Powierzchnia czepca może być gładka, albo 

 też mniej lub więcej gęsto rudawemi lub żółtawemi włosami okryta; i brzeg t też 

 nie zawsze jest równy, lecz czasem rozmaicie wycinany lub strzępiasty. 



Po odpadnięciu czepca a po nim i wieczka, na przestrzeni całego brzegu pu- 

 szki daje się widzieć rąbek (peristomiu m), wykazujący dopiero pod lupą lub 

 pod drobno widzem swą misterną budowę. Składa się on mianowicie z jednego 

 lub dwu szeregów zębowatych wyrostków; z tych jeden szereg stanowi rąbek ze- 

 wnętrzny (peristomium externu m), a drugi rąbek wewnętrzny (p e r i - 

 stomium intern u m). Większa część mchów opatrzona jest podwójnym, 

 rzadziej jednym tylko zewnętrznym rąbkiem; niewiele zaś jest takich, jak np. 

 nagosz (Gr y m n o s t o m u m), które nie posiadają żadnego. Zęby rąbka zewnę- 

 trznego mogą być albo pojedyncze, albo po kilka (2—4) ze sobą spojone i tylko 

 z czasem całkowicie lub w części się od siebie oddzielające; są one członkowate, 

 często w miejscach stykania się komórek poprzecznemi, nieraz dość zuacznemi 

 zgrubieniami opatrzone, kształtu zazwyczaj lancetowatego lub łopatkowatego, 

 barwy zaś brunatnej, czerwonej lub purpurowej. Eąbek wewnętrzny— nierów- 

 nie od poprzedniego delikatniejszy, może się składać z zębów zupełnie wolnych, 

 albo też przedstawiać się w postaci błony różnej szerokości, najczęściej pofałdo- 

 wanej i rozpadającej się na pewną liczbę (np. 16) wyrostków zębatych. Niekiedy 

 pomiędzy dwoma sąsiedniemi wyrostkami, daje się widzieć kilka (2 -3) nitkowa- 

 tych rzęs (c i 1 i a) różnej długości, opatrzonych nieraz poziomemi nitko watemi wy- 

 rostkami (a p p e n d i c u 1 a). Co się tycze liczby zębów, to najczęściej bywa ich 

 16, 32 lub 64, nierównie rzadziej 8 lub 4. Czasem (np. u plonnikowatyeh, Poły- 

 trichaceae) wnętrze puszki, po odpadnięciu wieczka, przykryte jest jeszcze 

 cienką błonkowatą przeponką (e p i p h r a g m a), spoczywającą na zębatych wy- 

 rostkach rąbka. 



Wzdłuż całej puszki przebiega środkiem oś (c o 1 u m e 1 1 a) niedochodząca 

 tylko u torfowców do jej wierzchołka. W miarę dojrzewania zarodni i zarodni- 

 ków, wspomniana oś kurczy się i zanika, wskutek czego na dojrzałej puszce nigdy 



