132 



DZIAŁ III. BOTANIKA. 



się jej dopatrzyć nie można. Wprawdzie u niektórych mchów (up. u drabika Cli. 

 macium) oś wyjątkowo nie ginie tak prędko, lecz wyrasta ponad otwór puszki, 

 unosząc z sobą wieczko i długo jeszcze po wysypaniu się zarodników może w tern 

 położeniu pozostawać. 



Zarodniki (spora ej mchów są to odpowiednio zmienione komórki środkowej 

 części zarodni, opatrzone podwójną błoną, z których zewnętrzna bywa już to gład- 

 ka, jużto rozmaitego kształtu brodaweczkami lub nierównościami okryta. Dojrzałe 

 zarodniki mają zwykle postać kulistą, nerkowatą, eliptyczną, a czasem wieloką- 

 tną; barwa ich może przybierać rozmaite odcienie —od żółtawych lub zielonawych 

 aż do ciemno- brunatnych. W sprzyjających warunkach — mianowicie przy odpo- 

 wiednim stopniu wilgoci— zarodnik zaczyna kiełkować. Tęga błona zewnętrzna pę- 

 ka, delikatna zaś wewnętrzna pęcznieje i wydostawszy się na zewnątrz wydłuża się 

 w nitkowaty wyrostek niebawem się rozgałęziający. Jedne z tych gałązek, za- 

 wierające zieleń, tworzą przyszłą roślinkę, a właściwie t. zw. splątek czyli inaczej, 

 nitowie (protonem a) — fig. 1, pozostałe tracą zieleń, brunatnieją i przemieniają 

 się w kosmki (rhizoida e).— Na gałązkach nitowia powstaje zawiązek ulist- 

 nionej łodyżki w postaci pączka, rozwijającego się niebawem w całą roślinkę. 

 U większości mchów prawie równocześnie z powstaniem pączków nitowie zanika, 

 lecz u niżej uorganizowanych brodków (P h a s c a c e a e) pozostaje ono aż do cza- 

 su dojrzewania zarodników, lub nawet rośnie dalej, ażeby w jesieni znów nowe 

 wydać osobniki. 



Kosmki wielu mchów zdolne są podobnie jak i nitowie wytwarzać bezpośre- 

 dnio pączki liściowe. Dzięki tej ich własności nader rozpowszechnionem i roz- 

 maitem jest u mchów rozmnażanie bezpłciowe: z wspomnianych pączków pod wpły- 

 wem światła rozwijają się nowe osobniki. Są nawet gatunki mchów, które nigdy 

 nie wydają puszek, a więc rozmnażają się jedynie drogą bezpłciową. Lecz i ga- 

 tunki zazwyczaj owocujące mogą się także— szczególniej przy niezbyt przyjaz- 

 nych warunkach— rozmnażać tym sposobem; każda bowiem cząstka mchu— kosm- 

 ki, łodyga, liście i t. d. może dać początek nowej roślince. U niektórych mchów 

 (np. u ezterozębu — T etraphis lub próchniczka wąskolistnego A u 1 a c am i u m 

 androgynum) spotykamy t. zw. rozrodki czyli rozmnożki (p r o p a g ul a) ? 

 umieszczone na osobnych przedłużeniach pędów (pseudopodia) i otoczone 

 niekiedy okryweczką z kilku liści złożoną. Z rozrodków nie powstaje jednak od- 

 razu nowa roślinka: naprzód zjawia się nitowie, a na niem dopiero powstają pączki 

 liściowe. 



Mchy nigdy prawie nie rosną pojedyńczo, lecz zawsze w wielkiej ilości oso- 

 bników, tworząc różnej wielkości darnie lub małe zbite poduszeczki. Ze wszyst- 

 kich roślin zarodnikowych są one może najmniej wybredne co do warunków życio- 

 wych, dla tego też spotykamy je wszędzie, gdzie tylko zwrócimy swój wzrok. 

 T ^orzą one na łąkach i w lasach rozległe różnobarwne kobierce, zadawalniając 

 się zarówno szczerym piaskiem, jako też i nigdy niewysychającemi moczarami 

 i bagnami lub wartkiemi strumieniami; rozsiadają się na dachach domostw, mu- 

 rach i kamieniach zarówno jak i na drzewach, kłodach butwiejących lub przegni- 

 łej mierzwie; obrastają nagie, spalone przez słońce skały równie dobrze, jak i cią- 



