18 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGIJA. 



zowy i żelazny, choć utrzymuje się w nauce, ale od czasu do czasu spotyka 

 zarzuty dość silne i poważne, przeciw niej wymierzone. Może niekiedy zaśmiałe 

 i zbytecznie hazardowne są hypotezy, ale bezwzględnie o nich przesądzać nie mo- 

 żna, ani też bezwarunkowo obalać. Tak np. wedle pewnych teoryj, żelazo poprze- 

 dzić miało bronz lub współcześnie wejść w użycie i ze stanowiska metalurgicznego 

 dochodzą niektórzy do wniosków, że użycie stali było koniecznem przy kowaniu, 

 ozdabianiu, piłowaniu, cyzelowaniu i t. d. przedmiotów bronzowych J ). Wedle in- 

 nych przypuszczeń, okres miedzi poprzedzić miał na dalekim wschodzie epokę kul- 

 tury bronzowej, przyniesionej do Europy w pełnym już rozwoju. Tę epokę miedzi 

 chcą też niektórzy upatrzyć w niektórych krajach Europy 2 ). Mewątpliwem zaś 

 jest, wnosząc z całego szeregu udowodnionych faktów, opierając się na wielu pra- 

 cach monograficznych o pojedynczych zabytkach lub oddzielnych grupach tychże 

 zabytków, że nie było i być nie mogło ogólnego a powszechnego okresu kultury 

 bronzowej. Pod względem czasu i przestrzeni, okresy, dzielące czasy przedhisto- 

 ryczne ujednostajnić się nigdy nie dadzą, skąd postęp i rozwój pewnych ulepszeń, 

 nowych pomysłów i wynalazków w zakresie przedmiotów użytku codziennego, na- 

 rzędzi wojennych, ozdób i t. d., wnikały do różnych okolic, w różnych, często bardzo 

 może odległych od siebie epokach, których czas trwania bywał rozmaity. Tak np., 

 gdy wiemy, że w krajach skandynawskich epoka bronzu sięga pierwszych czasów 

 ery chrześcijańskiej, na południu Europy o wiele wieków pierwej rozwijała się już 

 kultura żelazna. I tak w G-alii już na siedm wieków przed Chrystusem żelazo zna- 

 nem być miało, w G-recyi zaś było w użyciu jeszcze za czasów Homera, o jakie 500 

 lat wcześniej. W Italii w tymże samym mniej więcej czasie używano żelaza 

 w Etruryi, w Egipcie zaś, w najdawniejszych epokach cywilizacyi tego kraju, 

 przypuszczalnie na jakie 4000 lat przed naszą erą, żelazo znanem być miało i dla- 

 tego Mortillet pochodzenie żelaza wyprowadza z Afryki. 



Na kongresie sztokholmskim, znakomity archeolog szwedzki p. Hildebrandt, 

 znany obrońca teoryi, stworzonej przez duńskich uczonych: Vedela Simonsena 

 i Thompsena, a rozwiniętej przez innych badaczów skandynawskich, twierdzi 3 ), że 

 za punkt wyjścia przyjęte były starożytności północne. Jestto więc system spe- 

 cyjalny dla północy i tenże uczony stanowczo broni jego znaczenia w danym zakre- 

 sie. Przyjęcie jednak systemu skandynawskiego w innych krajach, niezawsze od- 

 powiadało wymaganiom krytyki naukowej, słusznem też jest, aby archeologija 

 przedhistoryczna uprawianą była w każdym kraju w sposób właściwy, lokalny, to 

 znaczy, uwzględniając jako wskazówkę fakty, dostarczone przez miejscowe świade- 

 ctwa grobów. 



r ) Sprawozdanie z posiedzeń kongresu archeologicz. w Peszcie w 1876 r. przez J. N. Sa- 

 dowskiego (Bosprawy wydziału, histor.-ńloz. Akad. Umiejęt. w Krakowie Tom VI. 



2 ) Fr. von Pulszky (Die Kupfer-Zeit in Ungarn, Budapest 1884) podaje dokładny przegląd 

 zabytków miedzianych i prac, w tym zakresie dotychczas podjętych, udowadniając epokę miedzi 

 w Węgrzech, która nic wspólnego nie ma z kulturą bronzową, ta zaś, — wedle tegoż uczonego,— 

 wprowadzoną była do Europy z najściem jakiegoś ludu obcego. 



3 ) Hans Mldebrand, Les commencements de 1'age du fer en Europę. Congres de Stockholm, 

 Compte rendu, Vol. II, page 592 et sequ. 



