28 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGIJA. 



1773 roku nadał Fryderyk II nowonabytej prowincyi nazwę Prus Zachodnich, 

 a administracyjnie podzielił je na dwie częs'ci, ziemia nadnotecka tworzyła tak 

 zwana Kammerdeputation z siedziba rządu w Bydgoszczy, reszta pod zarządem 

 Kriegs und Domainen-Kammer w Kwidzynie, naczelnym prezesem całej prowin- 

 cyi został Domhardt, który był zarazem prezesem Prus książęcych, odtąd 

 Wschodniemi zwanych. Z tym Domhardtem, jako pierwszym statystykiem Prus 

 Zachodnich, zapoznamy się następnie nieco bliżej. 



W roku 1793 powiększono tak zwany Westpreussisches Kammerdeparte- 

 ment o terytoryja wolnych miast Gdańska i Torunia, po pokoju tylżyckim 1807 ro- 

 ku ziemia chełmińska i nadnotecka (Netzdistrict) dostały się Księstwu Warszaw- 



10. K. Braemer, Versuch einer Statistik der Nationalitaeten im preussischen Staate fuer 

 das Jahr 1867. Ztschfrt. kgl. preuss. Bur. Berlin 1871 str. 359 n. 



11. Dr. Szymański, Statystyka ludności polskiej w zaborze pruskim. Poznań 1864. 



12 Dr. Kętrzyński, Polskie nazwy miejscowe Prus Zachodnich i t, d. Nakładem bibl. Osso- 

 lińskich we Lwowie. 



13. E. Czyński, Etnograficzno-statystyczny zarys liczebności i rossiedlenia ludności pol- 

 skiej. Wisła tom I. Warszawa 1887. 



14. A. Fries, Slatistische Zusammenstellung derWahlen zum deutschen Reickstage. Frank- 

 furt a. M. 1886. 



15. Vergleichende statistische Uebersicht derWahlen zum deutschen Reichstage von 1884 — 

 1887. Stuttgart 1887. 



16. Preussische Statistik, amtliches Quellenwerk. Ergebnisse der Yolkszaehlung vom 1 De- 

 zemberl880. Heft LXVI. 



17. Gemeindelexicon fuer die Provinz Westpreussen. Berlin 1887. 



18. Gemeindelexicon fuer die Provinz Ostpreussen. Berlin 1888. 



19. Gemeindelexicon fuer die Provinz Posen. Berlin 1888. 



20. Gemeindelexicon fuer die Provinz Pommern. Berlin 1888. 



21. R. Boeckh, Sprachkarte vom preussischen Staat nach den Zaehlungs-Aufnahmen vom 

 Jahre 1861. Berlin, Statistisches Bureau. 



22. R. Andree, Voelkerkarte des deutschen Reiches i t. d. R. Andree und O. Peschel Phys. 

 stat. Atlas des deutschen Reiches. Bielefeld und Leipzig 1878. 



23. Dr. M. Toeppen, Historisch comparative Geographie von Preussen. Gotha 1858. 



Inne dzieła i rosprawy podajemy w tekście; z licznych szczegółów, zaczerpniętych z pism 

 codziennych i na drodze prywatnej wymienimy tylko niektóre. 



Dla statystyki z czasów rozbiorowych najważniejszymi są Lippe-Weissenfeld i Holsche, 

 liczby urzędowych spisów narodowościowych od roku 1831 — 1861 podaje Boeckh, a krótki wyciąg 

 tych liczb i wyniki spisu z roku 1867 znajdujemy u Braemera. Dr. Szymański wyjął z dzieła 

 Boeckha liczby, odnoszące się do roku 1861, Czyński dodał do statystyki urzędowej Braemera wy- 

 kazy głosów polskich z wyborów do parlamentu niemieckiego w roku 1881, ale wyników ostatniego 

 spisu ludności nie brał on z głównego źródła t. j. „Preussische Statistik" (ostatnie wydanie Ge- 

 meindelexicon ukazało się prawdopodobnie dla niego zapóźno), lecz ze „Statistik des deutschen 

 Reiches", która to publikacyja urzędowa tylko dla wyborów, ceł, gospodarstwa krajowego i t.p. 

 szczegółowe podaje liczby. W objaśnieniach do mapy etnograficznej, którą piszący zamieścił 

 W III tomie Pamiętnika Fizyjograficznego (pod pseudonimem dra J. L. Kozłowskiego) znajdują się 

 liczby ogólnikowe i fałszywe. 



Liczby spisu z roku 1885 braliśmy z urzędowego „Gemeindelexicon", niektóre zestawienia 

 których brak w „Gemeindelexicon", są podane według „Preusische Statistik". 



Z map etnograficznych, jakie powyżej wymieniamy, mapa Andreego polega na Boeckha 

 Sprachkarte, mapa w III tomie Pamiętnika Fizyjograficznego wykazuje zgodnie z rzeczywistością 

 granice, do których żywioł polski wogóle dochodzi, bez oznaczenia odsetków każdej narodowości. 



