NADMORSKI. LUDNOŚĆ POLSKA W PRUSACH ZACHODNICH. 



29 



skiemu, a Gdańsk ze swem terytoryjum został znowu wolnem miastem. Na kon- 

 gresie wiedeńskim 1815 roku uzyskały Prusy napo wrót część krajów z roku 1793, 

 z tych do Prus Zachodnich przyłączono ziemię chełmińską, i michałowską, a z o- 

 kolicy nadnoteckiej dzisiejsze powiaty złotowski i wałecki. Pomijamy tymczaso- 

 wy podział tej prowincyi z dnia 30 kwietnia 1815 roku, gdyż już w roku 1816 na- 

 dano Prusom Zachodnim i ich dwum obwodom regiencyjnym teraźniejsze granice. 

 W roku 1824 połączono Prusy Zachodnie i Wschodnie w jednę prowincyją, rozłą- 

 czono je nanowo w roku 1878. Obwód regiencyi gdańskiej dzielił' się do roku 

 1887 na 8 powiatów, kwidzyńskiej do roku 1874 na 13 powiatów, w tym roku 

 utworzono z części chojnickiego powiat tucholski. Ustawą z dnia 6 Czerwca 

 1887 roku zwiększono ilość powiatów, tak że obecnie do obwodu gdańskiego nale- 

 żą, powiaty: 1) elbląski miejski, 2) elbląski wiejski, 3) malborski, 4) gdański 

 miejski, 5) gdański niziński, 6) gdański górski, 7) tczewski, 8) starogardzki, 9) ko- 

 ścierski, 10) kartuski, 11) wejerowski, 12) pucki; do kwidzyńskiego, 13) sztumski, 

 14) kwidzyński, 15) suski, 16) lubawski, 17) brodnicki, 18) wąbrzeski, 19) toruń- 

 ski, 20) chełmiński, 21) grudziądzki, 22) świecki, 23) tucholski, 24) chojnicki, 

 25) człuchowski, 26) złotowski, 27) wałecki. 



Wisła dzieli fizycznie i etnograficznie Prusy Zachodnie na dwie nierówne 

 części, po obu stronach koryta wiślanego od ujścia Brdy aż do morza Bałtyckiego 

 ciągnie się to szerszym, to węższym pasem nizina, która w miejscu, gdzie Wisła 

 część wody wlewa do Nogatu przybiera formę delty i nosi nazwę żuław malb or- 

 skich, gdańskich i elbląskich. Niziny nadwiślańskie i żuławy należą do najży- 

 źniej szych okolic Europy, po wschodniej ich stronie leży dzisiejsza ziemia malbor- 

 ska, chełmińska i michałowska, kraina pagórkowata, wznosząca się przeciętnie od 

 100 do 200 metrów ponad morze. Malborskie i chełmińskie ma glebę żyźniejszą 

 od michałowskiego. Na zachód dolnej Wisły wznosi się dawniejsze Pomorze wy- 

 żej nieco od poprzedniej okolicy, bo najwyższe jego części, tak zwane pojezierze 

 kaszubskie, górują przeszło 200 m, Wieżyca zaś w Górach Szembarskich dosięga 

 334 metrów. G-leba Pomorza jest przeciętnie mniej urodzajną od chełmińskiej 

 i malborskiej, a w powiatach wejerowskim, kartuskim, tucholskim i w części choj- 

 nickiego gorszą jest od gleby michałowskiej , są tam znaczne obszary, które jedy- 

 nie przy racyjonalnej kulturze leśnej, zdolne są miernie oprocentować podjętą pra- 

 cę i nakłady. Na najnieurodzajniejszej glebie Prus Zachodnich najlepiej się utrzy- 

 muje żywioł polski, z najżyźniejszej wypartym został już za rządów krzyżackich. 



Klimatycznie nie tworzą Prusy Zachodnie również jednolitej całości, ale róż- 

 nice pomiędzy skrawkiem przymorskim, nizinami, wyżynami i częścią południową 

 sa bardzo nieznaczne. Physik. Atlas Andreego i Peschla podaje średnią tempe- 

 raturę na Helu 7,51° C, w Gdańsku 7,78°, w wiosce Schóneberg u stóp Gór 

 Szembarskich 5,69°, w Chojnicach 6,56, wogóle można powiedzieć, że urodzajne 

 żuławy, morskie wybrzeże i dolina Wisły mają średnią temperaturę 7 — 8°C, reszta 

 prowincyi 6—7° C. 



Oprócz niewielkiej ilości bursztynu i węgla brunatnego nie zawiera wnętrze 

 ziemi Prus Zachodnich, składające się do znacznych głębokości z napływów trzecio 

 i czwartorzędowych, żadnych minerałów, któreby mogły dać podstawę przemysłowi 

 górniczemu i fabrycznemu; głównem zatrudnieniem mieszkańców jest rolnictwo i han- 



