30 DZIAŁ IV. ANTBOPOLOGIJA. 



del. Dwa większe porty morskie Gdańsk i Elbląg leżą nad ujściami "Wisły, nale- 

 żącej do wielkich rzek europejskich, stąd też Gdańsk w epokach historycznych, 

 w których stosunki polityczne nie stały temu na przeszkodzie, zajmował pierwsze 

 miejsce w gronie wielkich emporyjów nadbałtyckich: Gdańsk jest naturalnym por- 

 tem porzecza Wisły, jak to porzecze jest jedyną podstawą handlu gdańskiego, gdy 

 stosunki się zmieniły, upadł handel Gdańska i reszty miast zachodniopruskich. 

 Z tej przyczyny po rozbiorze ludność miejska zmniejszyła się w stosunku do wiej- 

 skiej, a dopiero w ostatnich dziesiątkach, zaczęła wzrostem wiejską prześcigać*. 

 Slaby tozrost miast tuypadł na korzyść narodowości polskiej, bo ludność polska, sprowa- 

 dzhuszy się ze wsi do miast, ziuolna się niemczy. 



Powyższy opis historyczno- etnograficzny posłuży nam za tło, na którem ma- 

 my zamiar odmalować szczegółowy obraz stosunków etnograficznych w Prusach 

 Zachodnich od wcielenia tej ziemi do państwa pruskiego aż do naszych dni, ze 

 szczególnem uwzględnieniem obecnego rossiedlenia i liczby ludności polskiej. 



Od samego początku epoki historycznej widzimy nad dolną Wisłą dwa 

 szczepy, polski z lewej, pruski z prawej strony jej koryta. Z krzyżakami wszedł 

 do kraju trzeci szczep, Niemcy, ale ci wkrótce wytępili Prusaków, wielka ich 

 część poległa w walkach orężnych, reszta zmuszoną była pozbyć się swych cech 

 plemiennych. Po miastach wydali krzyżacy już w XV stuleciu przepisy, ograni- 

 czające osiedlanie się Prusaków i zakazujące publicznego używania języka prus- 

 kiego. Odtąd pozostały znowu tylko dwa szczepy i do dziś siedzą obok siebie, 

 szczep niemiecki z początku liczebnie najsłabszy jest dziś panującym i liczniej- 

 szym od polskiego. 



W dawniejszych wiekach nie znano spisów ludności, a tern mniej rozróżnia- 

 no liczby jednej i drugiej narodowości, stąd można poniekąd oznaczyć siedziby 

 pojedyńczych plemion w dawniejszych epokach, ale niepodobna podać ich sił nu- 

 merycznych. Pierwszym, który starał się oznaczyć liczbę mieszkańców okolic 

 tworzących dziś Prusy Zachodnie, był ówczesny prezes Prus książęcych Dom- 

 hardt. W 1763 roku zamieścił on w sprawozdaniu, przesłanem królowi pruskie- 

 mu Fryderykowi II, wykaz kontrybucyi, którą Warmija i województwo mal- 

 borskie zapłaciły w latach 1656 i 1657 elektorowi Fryderykowi Wielkiemu do- 

 dając, że podatki z tej części Rzeczypospolitej mogłyby wypaść daleko wyżej, 

 z tej więc przyczyny i ze względu na położenie ich między posiadłościami pań- 

 stwa pruskiego, radzi Domhardt skorzystać z zawikłań ówczesnych i zająć te 

 kraje. W rok później poleca król pruski temu Domhardtowi dokładne zbadanie 

 tych części Rzeczypospolitej, które leżą pomiędzy Brandenburgiją i Prusami 

 książęcemi. Na podstawie sprawozdań Domhardta pisze więc Fryderyk II 

 w Czerwcu 1772 roku: „Ludność tej akwizycyi dochodzi do 600 000, (na innem 

 miejscu podaje Fryderyk dokładniejszą liczbę 552 363), wkrótce podniesie się 

 ją do 700 000, tern łatwiej, że wszystko, co jest dysydentem w Polsce, będzie 

 u nas szukało schronienia. Otóż, kochany bracie — Fryderyk pisze tu do brata 

 swego, Henryka — celem naszego starania jest przede wszystkiem powiększenie 

 ludności w stosunku do urodzajności gleby." 



Liczba ludności, którą podaje Fryderyk, odnosiła się popierwsze do całego 

 zaboru pruskiego, podrugie polegała tylko na kombinacyi Domhardta, ale jest ona 



