NADMORSKI. LUDNOŚĆ POLSKA W PRUSACH ZACHODNICH. 31 



zawsze ważna, a byłaby jeszcze ważniejszą dla nas, gdyby rozróżniała narodo- 

 wość. Głównie na tern polega jej ważność, że stanowi ona liczbę ludności przed 

 rospoczęciem zapowiedzianej przez Fryderyka kolonizacyi. Sprowadzani w zna- 

 cznych masach do Prus koloniści byli bez wyjątku Niemcami i prawie wszyscy 

 protestantami. Już w roku 1772 pisał Fryderyk do Domhardta: „Mnie się zdaje, 

 że mieszkańcy, osobliwie na Pomorzu, o ile należą do narodowości polskiej, nie bę- 

 dą zdolni poznać i ocenić dobrodziejstw, które odebrać mają, najlepszym środkiem, 

 aby u tych ludzi wyrobić lepsze pojęcia i zwyczaje, będzie pomięszanie ich z Niem- 

 cami, chociażby początkowo do każdej wsi sprowadzić dwu lub trzech tylko." 



Ostatni plan nie powiódł się, bo już w roku 1776 pisze Fryderyk w ogólnej 

 instrukcyi dla regiencyi kwidzyńskiej: „Jeżeli się osadzi obce familije, nie trzeba 

 ich mięszać z krajowcami, lecz utworzyć osobne osady i gminy pomiędzy owym 

 nieokrzesanym i pstrym motłochem, żeby mieszkali osobno i sami dla siebie starali 

 się o chleb, aby ludność tamtejsza temlepiej poznała, jak oni się urządzają i go- 

 spodarują". O kolonistach, przybyłych z Badenu i Palatynatu, tak się wyraża 

 król pruski w roku 1785: „Ci ludzie nie chcą chętnie mieszkać razem z Polaka- 

 mi." Późniejsza statystyka pokazuje też, że prawie wszystkie kolonije z tych 

 czasów są niemieckie i protestanckie i takiemi dotąd pozostały. 



W Grudniu 1772 r., a więc już po okupacyi, urządzono pierwszy spis ludno- 

 ści, który atoli nie mógł dać dokładniejszych rezultatów niż liczby kombinacyjne 

 Domhardta, ponieważ wskutek wstrząśnień, spowodowanych zajęciem kraju, lud- 

 ność masami zmieniała siedziby, większa część inteligiencyi schroniła się do kra- 

 ju, który pozostał wolny, inni znów pouciekali zagranicę z obawy przed wojsko- 

 wością pruską, a gdzieindziej z obawy prawdę zatajono. To powtarzało się i przy 

 spisach następnych. We wspomnianym spisie zliczono w części nadnoteckiej 

 84 000, w "Warmii, Chełmińskiem, Michałowskiem i na Pomorzu 411 348 chrześcijan 

 i 2 603 żydów się znajdowało. W samym departamencie kwidzyńskim, czyli 

 mniej więcej w dzisiejszych Prusach Zachodnich podaje Holsche pod rokiem 1772 

 356 278 dusz. Radca Olrichs (Entwickelung der landw. Verhaltn. in Westpr.) pi- 

 sze, że w Prusach Zachodnich bez części nadnoteckiej i Warmii znajdowało się 

 w roku 1772 w miastach 52 592 a po wsiach 266 462 mieszkańców, czyli 948 na milę 

 kwadratową. Wszystkie te liczby trudno pogodzić, a jeszcze trudniej porównać 

 z dzisiejszemi stosunkami, gdyż podział administracyjny kraju ulegał ciągłym 

 zmianom, tak np. w roku 1782 przyłączono należące do Prus Wschodnich powiaty 

 suski i kwidzyński do Prus Zachodnich w zamian za Warmiją, ludność zaś po- 

 szczególnych powiatów w owych czasach nie jest nam znana. 



W roku 1776 podaje urzędowa statystyka w obwodzie bydgoskiej Kammer- 

 Deputation, z tej strony Noteci 25 miast z 16 933 mieszkańcami, 10 urzędów wój- 

 towskich (Aemter) z 21 509, miasta i osady wiejskie razem miały 86 306 dusz, 

 z tamtej strony Noteci znajdowało się w 22 miastach 10 680, w 8 okręgach 8 985 

 dusz, ludności wiejskiej liczono 25 902. Cały kraj nadnotecki posiadał 131 063 

 chrześcijan i 9 017 żydów. W departamencie kwidzyńskim było 31 miast, posia- 

 dających akcyzę, z 56 886 mieszkańcami (z tych 1766 żydów), 5 miast kontry bu- 

 cyjnych z 2 366 mieszkańcami (bez żydów), w okręgach wójtowskich znajdowało 

 się 6 812 głów, razem z ludnością wiejską zliczono 351 771 dusz. W dziesięć lat 



