32 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGIJA. 



później 1786 r., podano ogół ludności w departamencie kwidzyńskim na 378 732. 

 więc przeszło o 7% więcej. 



We wszystkich ty cli obliczeniach nie rozróżniano narodowości, ale stosunek 

 obu wyznań krajowych, katolickiego i protestanckiego daje nam możność obliczyć, 

 ilu wówczas było Polaków, a ilu Niemców. Otóż w roku 1784 oznaczono stosu- 

 nek katolików do protestantów mniej więcej jak 5 : 3, przyj ąwszy więc, że w de- 

 partamencie kwidzyńskim, czyli dzisiejszych Prusach Zachodnich, bez niektórych 

 okolic, było w roku 1784 około 378 000 dusz, przypada na katolików 236 250, a na 

 protestantów 1 411 750. Za czasów Rzeczypospolitej, katolicka ludność ziem prus- 

 kich była z mniej szemi niż dziś wyjątkami zarazem polską, oprócz tego znajdowa- 

 ło się wówczas dużo dysydentów narodowości polskiej. Me są to tylko domysły, 

 lecz mamy na to dowody w sprawozdaniach, jakie zebrała komisyja dla zbadania 

 kraju i ludności przez króla pruskiego w roku 1772 wyznaczona. (Besitzergrei- 

 fungs Protokolle von 1772. Część ich ogłoszoną została w Zeitschrift des histor. 

 Yereins zu Marienwerder. Heffc III. 1883). Wypytywała ona się mieszkańców 

 nietylko o religiją, ale i o narodowość, a prawie bez wyjątku katolicy podali się za 

 Polaków, czasami też spotykamy i Polaka protestanta. W Gdańsku był dla dy- 

 sydentów osobny kościół polski. Napewno więc przyjąć można, że w wojewódz- 

 twie pomorskiem, malborskiem i chełmińskiem mieszkało w dwanaście lat po oku- 

 pacyi conajmniej 236 000 Polaków. Podług wyżej cytowanego Oelrichsa, miesz- 

 kało mniejwięcej w tych samych okolicach w 1772 roku 319 054 dusz, czyli, w sto- 

 sunku 5:3, 199 405 Polaków, ponieważ jednak od roku 1779 do 1785 wprowadzo- 

 no do departamentu kwidzyńskiego 456 familii niemieckich, więc przy rozbiorze 

 stosunek katolików Polaków do Niemców protestantów był dla pierwszych ko- 

 rzystniejszy, a zatem w roku 1772 mieszkało co najmniej 230 000 Polaków w kra- 

 jach, które obecnie do Prus Zachodnich należą. 



W kraju nadnoteckim stosunek katolików do protestantów był dla pierw- 

 szych, jak się zdaje, mniej korzystny, w roku 1784 liczono tam 80 000 protestan- 

 tów, ale nie znalazłem nigdzie cyfry ogólnej ludności z tego roku, przypuściwszy 

 atoli, że i tam od roku 1776 do 1786 zwiększyła się ludność o 7%, otrzymamy 

 w roku 1784 około 147 000 głów, z tych pozostałoby tylko 67 000 katolików i tu 

 można przypuścić, że prawie wszyscy katolicy byli zarazem Polakami, zliczywszy 

 więc ludność polską obu departamentów otrzymamy 303 000 Polaków w roku 1784. 

 Ponieważ tylko niemiecka ludność od roku 1772 wskutek napływu kolonistów 

 szybko wzrastała, nie oddalimy się od prawdy, jeżeli będziemy twierdzić, że na 

 podstawie powyższych obrachunków dostało się przy pierwszym rozbiorze Prusom 

 około 300 000 Polaków w udziale. Gdyby liczby te były pewniejsze, t. j. oparte 

 nie na kombinacyi, lecz na spisach bespośrednich, moglibyśmy łatwo wyrachować, 

 ileby w krajach tych dziś ludności polskiej być powinno, wykazałby się tu bez- 

 wątpienia znaczny ubytek na korzyść giermanizacyi, bo dziś w samych Prusach 

 Zachodnich stosunek katolików do protestantów jest mniejwięcej jak 1 : 1, a Po- 

 lacy jeszcze w znacznie gorszym znajdują się stosunku. Od rozbioru więc w Pru- 

 sach Zachodnich giermanizacyja i protestantyzm nadziuyczajne zrobiły postępy. 



Już kilkakrotnie podnieśliśmy, że główną przyczyną wzrostu niemieckości 

 W pierwszych lat dziesiątkach była kolonizacyja^ Fryderyk II rospoczął ją zaraz 



