NADMORSKI, LUDNOŚĆ POLSKA W PRUSACH ZACHODNICH. 



33 



po rozbiorze na wielka skalę, z gorączkowym pośpiechem kazał on w spustosza- 

 łych jeszcze od ostatniej zarazy miastach budować domy i osadzać tam rzemieśl- 

 ników z głębi Niemiec. Żeby zniszczyć handel Gdańska, który przy pierwszym 

 rozbiorze nie dostał się Prusom, zakładał tuż pod tern miastem bazary i fabryki, 

 otwierał targi, żeby kupców, idących do Gdańska, u siebie zatrzymać; wypytywał 

 się też pilnie, jakie towary sprowadzają Polacy z Gdańska, Anglii, lub Holandyi, 

 jakich używają chustek i ubiorów i polecił sporządzać takie same artykuły 

 i wprowadzać je na targi królestwa polskiego, natomiast na obce towary, sprowa- 

 dzane do Prus, osobliwie na zboże z Polski, nakładał cła wysokie i nie pozwalał 

 wogóle wywozić pieniędzy za granicę: starał on się korzystać z każdej słabostki 

 lub klęski sąsiada, aby pomnożyć własny dorobek. 



Ta praca i zapobiegliwa polityka nie pozostały bez owoców, ludność miejska 

 zdwoiła się wkrótce, w samej Bydgoszczy wybudował rząd przeszło sto dwu 

 i więcej piętrowych domów, Wałcz otrzymał po pożarze 11 300 talarów na budo- 

 wle, dla Chełmna, Bydgoszczy, Grudziądza, Gniewu, Starogardu, Brodnicy, No- 

 wegomiasta, Lubawy, Golubia, przeznaczano rocznie 100 000 talarów, Chełmno 

 same odebrało w całości 309 873 talarów na domy i urządzenia dla kolonistów. 



Kolonizacyją wiejską przeprowadzono w ten sposób, że wszystkie dobra 

 królewskie, starościńskie, klasztorne i wyższego duchowieństwa świeckiego prze- 

 szły na własność rządu pruskiego, oprócz tego starano się przez kopanie kanałów 

 i inne prace melijoracyjne pozyskać dla uprawy zaniedbane dotąd obszary, a przy 

 rzadkiej wówczas ludności takich nieużytków było dużo. Liczą, że Fryderyk 

 wybudował około 50 nowych osad i że od roku 1774 — 1798 uzyskano pod zasiew 

 w departamencie kwidzyńskim 16 360 morgów nieużytków. Z dóbr, które prze- 

 szły na własność rządu, jedna część została w jego ręku, ale oddano je kolonistom 

 w dzierżawę; takich dzierżaw naliczono w obwodzie regiencyi kwidzyńskiej 188, 

 w obwodzie gdańskim 149, resztę rosparcelowano pomiędzy osadników, dając im 

 przytem zapomogę pieniężną, w ten sposób rozdano 21 folwarków. Beheim 

 Schwarzbach (Hohenzollernsche Kolonisation) obliczył, że Fryderyk II sprowa- 

 dził 2 207 familij z 11 000 członków w czasie swego panowania do ziemi pruskiej. 

 W departamencie bydgoskim osiedliło się do roku 1798 dusz 4378. A gdyby za- 

 biegi Fryderyka nie napotkały często na nieprzezwyciężone przeszkody, byłaby 

 ich liczba jeszcze większa. Holsche pisze, że wielu z kolonistów południowonie- 

 mieckich, chciało w Prusach rospocząć kulturę ogrodniczą, co ich wyżywić nie 

 mogło, więc zubożeli, albo uciekli, albo byli ciężarem gmin. „Wogóle, są słowa 

 Holschego, taka kolonizacyją jest droga i niepewna". Fryderyka II kosztował 

 każdy członek familii kolonistowskiej nad Notecią 42 talary. 



W instrukcyi, udzielonej naczelnemu prezesowi Domhardtowi w roku 1772, 

 czytamy: „ponieważ Jego Królewska Mość wielce dba o pomnożenie ludności i bo- 

 gactwa kraju, przeto regiencyja powinna korzystać z obecnych zawikłanych sto- 

 sunków w Polsce i z okolic, w których najwięcej znajduje się dysydentów, a które 

 obecnie zajęły wojska królewskie ściągać kolonistów, ile tylko się da". W roku 

 1775 poleca Fryderyk swym urzędnikom „zwrócić uwagę nietylko na mieszkań- 

 ców Palatynatu, ale także na Szlązaków, Turyńczyków, Meklemburczyków i nie- 

 mieckich Polaków" (ma być pewnie dysydentów), byle tylko nie na „rdzennych 



Pain. Fizyj. Tom IX. Dział IV. — 5 



