34 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGIJA. 



Polaków (Stockpolen)". Na pytanie, ile jeszcze kolonistów pomieścić może, od- 

 powiedziała w roku 1780 regiencyja kwidzyńska, że 14 744, wskutek tego przy- 

 słał król tej samej zimy kilkanaście familij z Wirtembergii i Badenii. Wyliczo- 

 ne kraje są przeważnie protestanckie. 



W Marcu 1777 roku odebrała regiencyja kwidzyńska naganę, że kupiła ma- 

 jątek szlachcica Niemca: Zamiarem Jego Królewskiej Mości jest kupować do- 

 bra polskiej hołoty (schlechtes polnisches Zeug), żeby się jej pozbyć, a Niemców 

 utrzymać przy dobrach, gdyż ci są porządni". (Lippe-Weissenfeld 168). W kil- 

 ka lat później pozwala król gburom niemieckim kupować dobra szlachty polskiej, 

 chociaż w innych prowincyjach było to zakazanem „żeby się tylko pozbyć Pola- 

 ków, gdyż woli on tam kilkunastu porządnych gospodarzy, niż tych wszystkich 

 Polaków". (Lip. Weis. J56). 



Eównemi uczuciami, jak dla Polaków przejęty był król-filozof dla żydów, 

 nakazuje więc w roku 1782: „trzeba jaku aj mniej żydów trzymać w prowincyi 

 z wyjątkiem takich, którzy mają handel i stałe składy po miastach, lub trudnią się 

 przemysłem fabrycznym, ale wszystkich chałaciarzy (Betteljudenvo]k) trzeba wy- 

 dalać, a na ich miejsce osadzać familij e chrześcijańskie" (Lippe-Weissenfeld 157). 

 Idąc za tym rozkazem, wydalono zwolna 4 000 izraelitów do ówczesnego Króle- 

 stwa polskiego. 



Więcej pobłażliwym niż dla Polaków i dla żydów był Fryderyk II dla in- 

 nych narodowości, w ogólnej instrukcyi z 7 Czerwca 1775 roku znajdujemy na- 

 stępujący ciekawy ustęp: „Przy Inowrocławiu i w okolicy, znajduje się dużo mo- 

 czarów i innych miejsc, gdzie możnaby rozwinąć gospodarstwo rolne i rozdać kolo- 

 nistom pod uprawę. Ale ponieważ tam brak ludzi, nie byłbym przeciwnym, gdyby 

 się w mojem państwie chcieli osiedlić tatarzy tureccy, którzy się znajdują obecnie 

 nad granicą polską. W czasie wojny służyliby oni jako żołnierze, w czasie po- 

 koju mogliby spokojnie siedzieć w domu. Starajcie się więc wszelkiemi sposoba- 

 mi ich ściągnąć, a ja wystawię im meczety i otoczę ich wszelką opieką, jak innych 

 poddanych". Dwa miesiące później pisał Fryderyk do Woltera: „Zalecałeś pan 

 tolerancyją... jako posłuszny uczeń patryjarchy z Ferney (miejscowość, w której 

 mieszkał Wolter), układam się obecnie z tysiącem familij mahometańskich, któ- 

 rym dam w Prusach Zachodnich gospodarstwo i wybuduję meczety. Będziemy 

 więc mieli religijne umywania i usłyszymy śpiew illih, allah". (Lippe-Weissen- 

 feld 131). Beheim Schwarzbach, autor dzieła o kolonizacyi Fryderyka II darem- 

 nie szukał tych synów stepu po Kujawach, pertrakcyje z nimi prawdopodobnie się 

 rozbiły. 



Co do obchodzenia się ogólnego z Polakami, czytamy w instrukcyi, danej re~ 

 giencyi kwidzyńskiej: „Z Polakami nie należy bawić się w grzeczności, bo tern ich 

 się jeszcze bardziej popsuje, zważaj asan surowo, żeby oni we wszystkiem stoso- 

 wali się do przepisów, podatki płacili należycie i w oznaczonym czasie, nie folguj 

 im w najmniejszej drobnostce, bo skoro asan nie wpakujesz im natychmiast 

 woźnego na kark, nic z nimi nie wskórasz." 



Nad kolonizacyją Fryderyka Wielkiego rozwiedliśmy się dlatego obszerniej, 

 że służyła ona aż do dni naszych za wzór prawie wszystkim jego następ- 

 com i daje zarazem klucz do zrozumienia dalszej statystyki ludności zachodnio- 



