NADMORSKI. LUDNOŚĆ POLSKA W PRUSACH ZACHODNICH. 



35 



pruskiej, a charakterystyczną cechą tej statystyki jest ciągła zmiana stosunku Po- 

 laków do Niemców na korzyść tych ostatnich. 



W roku 1791 zliczono w departamencie kwidzyńskim 401 075 mieszkańców, 

 czyli 820 na milę kwadratową, przyrost od roku 1786 wynosił niespełna 6%, kolo- 

 nizacyja więc po śmierci Fryderyka jeszcze się wzmogła. Dla porównania doda- 

 my, że od roku 1880 do 1885 ludność wzrastała w Prusach o 0,75$ rocznie, czyli 

 w okresie pięcioletnim o 3,75$. W roku 1793 podaje Holsche 476 417, w roku 

 1797 491 465 dusz, z czego 91 799 dusz odlicza na Gdańsk i Toruń, które w roku 

 1793 do Prus przyłączono. 



W czasie wojen napoleońskich nastąpiły w składzie prowincyi czasowe zmia- 

 ny, dopiero po kongresie wiedeńskim nadano ostatecznie Prusom Zachodnim ten 

 sam obszar i podział na regiencyje, który dziś posiadają, odtąd więc statystyka 

 porównawcza oparta jest na pewniejszej podstawie, bo wszystkie liczby, które do- 

 tąd podaliśmy — jeszcze raz to zaznaczamy, tylko w przybliżeniu odpowiadają 

 rzeczywistości. Eażący przykład, jak niedokładne były pierwsze spisy po ukształ- 

 towaniu się na nowo stosunków w prowincyi w latach 1816 i 1817 daje nam kilka 

 liczb porównanych z odpowiedniemi liczbami z roku 1819. 



Podług Uebersicht der Bestandtheile i t. d. des Regierungsbezirks Danzig, 

 obwód gdański miał w końcu roku 1817 i w początku 1818 237 026, a w roku 

 1819 259 915 mieszkańców, czyli w ciągu niespełna dwu lat przeszło 9% więcej, 

 jestto przy najżywszej kolonizacyi niemożebnem, to też wymienione źródło urzę- 

 dowe tłumaczy różnicę coraz większą starannością urzędników przy spisywaniu 

 ludności. 



Od roku 1816 odbywały się w Prusach spisy ludności regularnie co trzy lata 

 aż do roku 1867, następnie co cztery lata odbyły się spisy w roku 1871 i 1875, od- 

 tąd postanowiono odbywać je regularnie 1 Grudnia co pięć lat. W roku 1831 po- 

 raź pierwszy zanotowano w prowincyjach wschodnich narodowość polską, litewską 

 i niemiecką, powtarzało to się aż do roku 1867, ten więc szereg spisów jest dla nas 

 najważniejszym. Zanim atoli przyjrzymy mu się bliżej, jest koniecznem zapoznać 

 się z metodą, przy spisach tych używaną, koniecznem jest też wyszczególnienie 

 właściwości, które odróżniają jednę narodowość od drugiej. To ostatnie głębszego 

 wymaga zastanowienia, niż się na pozór wydaje, a koniecznem jest dlatego, że po- 

 służy ono za punkt wyjścia do krytycznego rozbioru spisów i wyjaśni, o ile wy- 

 niki ich zasługują na wiarę. 



Najważniejszą podstawą narodowości, powiada Boeckh, jest pochodzenie: na- 

 rodowość rodziców przechodzi z jej wszystkiemi odrębnościami na dzieci. Ale 

 w okolicach o mieszanej ludności zachodzą nierzadkie przypadki, że rodzice do 

 różnych należą narodowości, a że pojedyńcza osoba do dwu narodowości równo- 

 cześnie należeć nie może, każde z dzieci powinno się koniecznie przyłączyć do je- 

 dnego lub drugiego społeczeństwa. W takim razie język, który się używa we 

 wspólnem domowem pożyciu, wyciska bezwiednie na dorastających dzieciach pię- 

 tno pewnego narodu, jeżeli zaś — co rzadko tylko się zdarza, rodzice stale lub 

 czasowo dwoma porozumiewają się językami, tak, że dzieci żadnego z nich nie 

 mogą nazwać macierzystym, wtenczas rosstrzyga samowiedza i wola jednostki 

 dorosłej. Decyzyja jednostki nie powinna jednakże być nigdy samowolną i jeżeli 



