36 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGIJA. 



nie przeważają względy zewnętrzne, każdy człowiek dorosły znajdzie w sobie na- 

 turalny pociąg i skłonność do jednej lub drugiej narodowości, nawet wtenczas, je- 

 żeli od kolebki przemawiano doń dwoma językami i w domu panowały mięszane 

 zwyczaje: za tym głosem wewnętrznym iść należy. Niezawsze to się dzieje, gdyż 

 wielu z takich, zewnętrznie należących do dwu plemion, wybierają przeciw własne- 

 mu uczuciu naród, który większe obiecuje korzyści materyjalne, ale gdy takie je- 

 dnostki przyjmą język przybranej narodowości i posługują się nim wyłącznie 

 w domowem pożyciu, wtedy trzeba ich zaliczać do tego narodu, chociażby po- 

 chodzenie łączyło ich z innym. 



Dobrowolny wybór narodowości może zachodzić jedynie u ludzi wykształco- 

 nych, a i u tych tylko w powyżej określonym wypadku, gdyż jeżeliby kto, pocho- 

 dząc z rodziców tej samej narodowości i wychowany w jednolitej narodowej tra- 

 dycyi, chciał później samowolnie zaliczać się do innego plemienia, okryłby się 

 śmiesznością, bo ani Polak, wyuczywszy się poniemiecku, nie staje się Niemcem, 

 ani Eumuńczyk Francuzem, chociaż zamieszka stale w Paryżu. 



Jest wprawdzie jeszcze jedna siła wyższa nieraz nad pochodzenie i wspól- 

 ność języka, która łączy zupełnie obce plemiona i zlewa je w odrębny naród. Siłę 

 tę pisarz francuski Hovelaque nazywa wspólnością interesów, wynikającą z poło- 

 żenia gieograficznego. Ta siła złączyła szczepy brytyjskie w naród Auglików, 

 oderwała Holandczyków od narodu niemieckiego, a w Szwaj caryi łączy Niemców 

 i Francuzów w państwo, które ma poczucie szczepowej odrębności, lecz te kwe- 

 styje wiodą nas zadaleko na pole rozumowań gieograficznych. 



Rzetelna statystyka, której chodzi tylko o zbadanie rzeczywistego stanu, 

 a nie o inne cele, powinna opierać się na zasadach dopiero co wyłożonych, a zarzą- 

 dzający spisy powinni ściśle przestrzegać, aby i organy wykonawcze wszędzie 

 niemi się kierowały. Ostatnia okoliczność jest tu najważniejsza, bo pomiędzy lu- 

 dem prostym znajdą się zawsze jednostki, które na pytanie, do jakiej narodowości 

 należą, nie będą umiały dać zadawalniającej odpowiedzi, tu spisujący powinien im 

 do zrozumienia rzeczy dopomódz i sam gdzie potrzeba oznaczyć ich narodowość 

 zgodnie z wyłuszczonemi zasadami. Tylko wtedy wyniki statystyki narodowo- 

 ściowej będą miały rzeczywistą wartość. Przyjrzyjmy się teraz bliżej statystyce 

 urzędowej w Prusach Zachodnich. 



Zapisywanie narodowości polskiej w prowincyjach wschodnich odbyło się 

 przy ogólnych spisach po raz pierwszy w roku 1831, ale już w roku 1827 zebrano 

 liczby tej narodowości w ten sposób, że zestawiono szkoły i kościoły, w których 

 się używał język polski i zliczono ludność, do nich należącą. Wyników tego spisu 

 pośredniego nigdzie, jak się zdaje, nie publikowano, nie mógł on wprawdzie dać pe- 

 wnych rezultatów, ale dla znającego miejscowe stosunki byłby pożądaną korekty- 

 wą przy badaniu spisów bespośrednich. 



Bespośrednie spisy ludności odbywają się w Prusach zapomocą drukowa- 

 nych schematów, które wypełnia głowa rodziny, kartki te odbierają po krótkim 

 czasie uproszone do tego osoby i zważają, żeby były wypełnione w należytym po- 

 rządku; skoro nikt w domu pisać nie umiał i kartek nie wypełniono, uskutecznia to 

 podług wskazówek osób starszych zbierający listy. Od roku 1831 do 1864, 

 a w niektórych prowincyjach aż do 1867 jedna z rubryk na kartkach była poświę- 



