NADMORSKI. LUDNOŚĆ POLSKA W PRUSACH ZACHODNICH. 



37 



eona statystyce narodowościowej. Pytania w tej rubryce były rozmaicie ułożone, 

 biuro statystyczne nie trzymało się tu jednej zasady, lecz pozwalało pojedynczym 

 regiencyjom na dowolne sformułowanie pytań. W roku 1831 pytano się, kto uży- 

 wa języka niemieckiego w życiu publicznem i rozumie niemieckie kazanie; rzecz 

 prosta, że wykształceni Polacy wszyscy musieli na to pytanie odpowiedzieć pota- 

 kująco, zresztą ograniczono się wówczas w obwodach gdańskim, królewieckim 

 i bydgoskim ryczałtowa ocena stosunku Polaków do Niemców. "W latach 1852, 

 1855 i 1858 rozróżniano w gdańskim, obwodzie osoby mówiące tylko językiem pol- 

 skim lub tylko niemieckim, albo znające oba języki krajowe, narodowości więc 

 właściwie wcale tu nie zaznaczano. Boeckh poradził sobie więc w ten sposób, że 

 z góry przyjął, co jest naturalftem, iż znający tylko język polski są Polakami, nie- 

 miecki Niemcami, ze znających zaś oba języki przydzielił do każdej narodowości po 

 równej części. W Księstwie trzymał się odmiennej nieco metody, gdyż tam jedne 

 trzecią mówiących obu językami przyłączył do Polaków, dwie trzecie do Niemców. 



Oba podziały, a mianowicie ostatni nie są zgodne ze stosunkami rzeczywiste- 

 mi, bo daleko więcej Polaków mówiło zawsze w zaborze pruskim językiem nie- 

 mieckim, niż Niemców polskim, dla nieznających zaś stosunków tamtejszych wy- 

 starczy przytoczyć następujące szczegóły. "Wiadomo powszechnie, że Słowianie 

 wogóle, a więc i Polacy daleko łatwiej przyswajają sobie obce jęzj^ki, niż Niemcy; 

 tym ostatnim sprawiają osobliwie języki słowiańskie dużo trudności. Pominąwszy 

 tę łatwość nauczenia się, Polacy w Prusach poprostu są zmuszeni uczyć się ponie- 

 miecki!, gdyż ten język był zawsze wyłącznie państwowym, a przeważna część 

 urzędników, osobliwie sprowadzonych z zachodnich prowincyj, języka polskiego 

 nie zna, Polakowi więc prywatnemu bez znajomości języka niemieckiego, trudno 

 było się porozumieć w różnych dykasteryjach, Polak zaś urzędnik bez znajomości 

 tegoż języka nie otrzymał posady. Szkoły zniewalały dalej Polaków do uczenia 

 się poniemiecki!, a na dorosłych wpływ ten wywierała wojskowość. Niemiec zaś 

 popolsku uczył się tylko z własnej woli, lub, będąc dzieckiem w polskiej okolicy, 

 bezwiednie. 



J eżeliby nam kto zarzucił, iż kupcy niemieccy i przemysłowcy uczyli się po 

 polsku ze względów materyjalnych, licząc na polskich odbiorców, temu zwróćmy 

 uwagę na żydów, u których względy materyjalne wielki wpływ wywierają, a iluż 

 z nich mówi w Prusach Zachodnich językiem polskim? po miastach pewnie żaden, 

 gdyż znajomość kilkunastu skoszlawionych wyrazów niemożna nazwać znajomo- 

 ścią języka, ale i po wsiach jednostek władających językiem polskim jest tak ma- 

 ło, że nie wchodzą w rachubę. Co do Niemców, zdarza się nieraz, że posiadacz 

 wiejski mieszka przez 30 lat w zupełnie polskiej okolicy i używa tylko polskich 

 sług i robotników, a koniec końcem, nie nauczy się więcej popolsku nad kilka 

 rzeczowników w pierwszym przypadku i tyleż czasowników w trybie bezokolicz- 

 nym. W Księstwie stosunki co do żydów są nieco inne, ale i tam nie zrównoważą 

 one powyżej przytoczonych względów i podziału Boeckha nie usprawiedliwią. 



W obwodzie kwidzyńskim nie oparto ocl samego początku spisów narodowo- 

 ściowych na znajomości języka, lecz na jego używaniu w kółku rodzinnem (Fami- 

 liensprache), liczono więc rodziny mówiące językiem polskim i niemieckim, a na- 

 stępnie ich członków. Jak sobie postąpiono z rodzinami używaj ącenii, równocze- 



