38 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGIJA. 



śnie obu języków niewiadomo; gdy później tę metodę spisów przyjęto także w obwo- 

 dzie gdańskim, rozdzielono członków rodzin utrakwisty cznych w równych częściach 

 na obie narodowości. 



Zdawałoby się, że chociaż powyższe metody nie mogą dać tak dobrych re- 

 zultatów, jak gdyby poprostu pytano się każdej jednostki, czy jest Polakiem, czy 

 Niemcem i według danej odpowiedzi zapisywano, rezultaty ich powinny być przy- 

 najmniej zadowalniające, ale w rzeczywistości pytania co do znajomości języka 

 krajowego, lub jego używania w rodzinie samo biuro statystyczne pogmatwało 

 przez to, że na równi z językiem polskim postawiło Języki kaszubski i mazurski". 

 Tworzenie osobnego języka i narodowości kaszubskiej i mazurskiej pochodziło po- 

 cześci z grubej niewiadomości, przeważnie jednak miało źródło w wyrachowaniu 

 politycznem: rozdzielenie Polaków na trzy narody miało osłabić ich siły społecz- 

 ne. Daleko szkodliwsza, niż te tendencyjne dzielenie narodowości polskiej, była 

 ta okoliczność, że wykonawcami spisów byli prawie wszędzie tylko Niemcy i to 

 albo niżsi urzędnicy, albo na wsi obywatele niemieccy, a ponieważ kartki spisowe 

 były prawie zawsze ułożone w języku niemieckim, więc niewykształceni powie- 

 rzali ich wypełnianie owym wyznaczonym przez rząd wykonawcom, a ci nie trzy- 

 mali się zasad biura statystycznego, lecz swoich własnych. Moglibyśmy przyto- 

 czyć liczne przykłady, gdzie obywatel Niemiec wszystkich ludzi swych polskich 

 zapisał poprostu jako Niemców, a po miastach, gdzie niemal wszyscy Polacy mó- 

 wią także i po niemiecku, często tylko inteligencyją polską, która sama kartki 

 wypełniała, zaliczano do Polaków. 



Najlepszym dowodem powyższego twierdzenia są liczby spisów samych, któ- 

 re poniżej przytaczamy, wykazują one w rubryce narodowości takie nieprawidło- 

 we wahanie, że chociażby śmy nic nie wiedzieli o nieprawidłowem postępowaniu 

 kierowników spisu, musielibyśmy je przypuścić, gdyż inne wytłumaczenie takiego 

 chwiania się liczb jest niemożebne, bo przecież nikt nie przypuści, że całe tysiące 

 jednostek zapiszą się raz do Polaków, a za parę lat do Niemców i odwrotnie! Ale 

 otóż i rezultaty spisów naszych: 



