NADMORSKI. LUDNOŚĆ POLSKA W PRUSACH ZACHODNICH. 



41 



kazuje ilu powinno być Polaków w następnym spisie, jeżeli się liczbę ich ze spisu 

 poprzedniego powiększy o roczny przyrost z rubryki drugiej. Tak up. pomiędzy 

 rokiem 1831 i 1843 ogólna ludność wzrastała rocznie o 1,43$, przyjmując, że 

 w tym samym stosunku powiększali się i Polacy, zwiększymy liczbę ich z roku 

 1831 o 17,16$ (12X1,43) i otrzymamy na rok 1843 89 378. W rzeczywistości je- 

 dnakże spisano w tym roku tylko 73 497 Polaków, czjdi 15 881 mniej, niż podług 

 spisu 1831 r. być powinno, tę różnicę wykazujemy w rubryce ósmej. W prostszy 

 sposób wykaże się tę różnicę, jeżeli setki ogólnej ludności z roku 1843 pomnożymy 

 przez liczbę, oznaczającą procent Polaków w roku 1831. 



Rubryka 6 i 8 wykazują na pierwszy rzut oka, że pruskiej statystyce naro- 

 dowościowej względną tylko i niewielką można przyznać wartość. Przyj ąwszy 

 bowiem, że przyrost ludności polskiej był ten sam, co ogólnej, chociaż w rzeczywi- 

 stości ludność polska szybciej nieco się pomnaża, wtenczas jej stosunek do ludno- 

 ści ogólnej zaznaczony w rubryce 6 powinien być przy wszystkich spisach ten 

 sam, pozostaje wprawdzie jeszcze jedno przypuszczenie, że albo ludność polska 

 ulegała giermanizowaniu, albo niemiecka polonizowaniu, ale taka przemiana może 

 się odbywać tylko zwolna i stopniowo, bo jak sam Braemer przyznaje: „wyznania 

 i narodowości nikt nie zmienia tak łatwo, jak odzienia", tymczasem liczby w ru- 

 bryce 6 i 8 wykazują ciągłe skoki w górę i w dół. Tylko w latach 1852, 1855 

 i 1858 pozostaje stosunek Polaków do ogólnej ludności dosyć jednostajny, dlatego 

 też w rubryce 8 bilans pomiędzy rokiem 1855 i 1858 roschodzi się tylko o 2000, 

 tak małej różnicy nie wykazują żadne inne spisy. Ale w tych właśnie latach pod- 

 stawą spisów była znajomość języków, jeżeli ona dała normalniej sze rezultaty, 

 można ją słusznie w Prusach Zachodnich uważać za najodpowiedniejszą metodę 

 przy spisywaniu ludności, łatwo też sobie wystawić, że na pytanie, jaki zna język 

 krajowy, nawet najmniej wykształcony dał zgodną z rzeczywistością odpowiedź, 

 przy innych pytaniach odpowiedź była dla niewykształconych trudniej sza, a dla 

 chwiejnych i zależnych przyznanie się wprost do narodowości polskiej zdawało 

 się być niekorzystnem. 



Jeżeli przy tej grupie spisów dwie trzecie utrakwistów (tj. mówiących po- 

 polsku i poniemiecku) przyłączymy do Polaków, a nie połowę, jak zrobił Boeckh, 

 otrzymamy na rok 1852 129 907, na 1855 133 745 a na 1858 138 500 Polaków, 

 w procentach zaś do ogólnej ludności odnośnie 31,14$, 31,46$ i 31,25$, czyli 

 w przecięciu 31,28%- Zapomocą tego procentu otrzymamy na 578 770 ogólnej lud- 

 ności obwodu w roku 1885 181 039 Polaków. 



Ponieważ ludność wiejska szybciej wzrasta, niż miejska, więc też i Polacy, na- 

 leżący do pierwszej, powinni prześcigać w pomnażaniu się Niemców. Temu stanęła 

 jednakże na drodze giermanizacyja, która od samego początku panowania pruskiego 

 stałe robiła postępy. Postępów tych niemożna wprawdzie oznaczyć liczbami, bo 

 spisy narodowościowe zanadto są jednostronne i niepewne, ale kto zna stosunki 

 zachodniopruskie przyzna nam słuszność. W szczegółowej statystyce podamy rze- 

 czywiste na to dowody, tu tylko na następujące okoliczności zwrócimy uwagę. 



Od połowy mniej więcej bieżącego stulecia ludność miejska wzrasta szybciej 

 od wiejskiej, a ponieważ, jak już powiedzieliśmy, przyrost naturalny ma się od- 

 wrotnie, więc pomnażanie się mieszkańców miast odbywa się tylko przez napływ 



Pam. Yizjj. Tom IX. Dział IV.— 6 



