42 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGIJA. 



ludności wiejskiej. Skutkiem tego napływu powinny miasta, ponieważ większa 

 część napływającej ludności jest polska, z czasem być przeważnie polskie, tym- 

 czasem z wyjątkiem kilku, widzimy po miastacli np. w Gdańsku, szybkie wzra- 

 stanie katolików, ale stagnacyją albo nawet ubytek Polaków. Drugi dowód znaj- 

 dujemy w niemczeniu się kresów polskich od strony pomorskiej i brandenburskiej, 

 co później szczegółowo wykażemy. 



To samo, co powiedzieliśmy o miastacli wykazuje dla całego obwodu rubry- 

 ka ósma, podająca liczby katolików. Wiadomo, że kolonizacyja sprowadzała tylko 

 protestantów do prowincyi, również i dobrowolne przesiedlenie się Niemców kato- 

 lików z sąsiednich prowincyj miejsca mieć nie mogło, bo są one albo zupełnie pro- 

 testanckie, albo polskie. Mimo , to wszystko liczba katolików od roku 1817 do 

 1885 a więc w 58 latach niemal potroiła się i gdyby Polacy w ciągu 100 lat od oku • 

 pacyi chociaż tylko potroili się, powinniby wynosić obecnie przeszło 600 000, stąd 

 poznać można, jak znaczna liczba Polaków zniemczyła się, zwiększając zastęp ka- 

 tolików niemieckich. Konwersyje z jednego wyznania do drugiego były tak nie- 

 liczne, że nie wchodzą w rachubę. 



Dogodną kontrolę statystyki urzędowej podaje mapa etnograficzna Boeckha, 

 widzimy tam na bardzo wielu miejscach farby niemieckie, pokrywające miejscowo- 

 ści, w których ani jednego Niemca nie było, a jest takich miejscowości tak dużo, 

 iż wyliczać ich nie możemy, porównanie zresztą naszej mapy z Boeckhem najle- 

 piej wykaże różnice. 



Gdyby kto chciał z ogólnej statystyki urzędowej, umieszczonej w powyż- 

 szych tabelach inne wyprowadzać wnioski, jak np. Braemer, który rozróżnia po- 

 światy, których ludność polska wzrasta, lub zmniejsza się i twierdzić, że w obwodzie 

 kwidzyńskim od roku 1861 — 1867 Polacy się zmniejszają dlatego że odsetki staty- 

 styki urzędowej to wykazują, kto takie stawia pewniki na gruncie spisów urzędo 

 wych, ten buduje zamki na lodzie. Jest wogóle rzeczą ryzykowną i dającą najfał- 

 szywsze wyniki ; z liczb samych, bez znajomości stosunków miejscowych wysnu- 

 wać wnioski i odtwarzać obraz rzeczywistego położenia. Dla nas liczby spisów 

 powyższych mają tylko warunkowe znaczenie, a z tabeli pierwszej tylko grupa lat 

 1852 — 1858 jestr nieco pewniejszą. 



Tabeli drugiej z wykazami statystyki obwodu kwidzyńskiego nie mamy po- 

 trzeby rozbierać szczegółowo, bo jest tak samo urządzoną, jak pierwsza, brak 

 w niej tylko dwu rubryk, mieszczących w sobie mówiących jednym, lub dru- 

 gim językiem krajowym, bo spisy kwidzyńskie albo podawały wprost narodo- 

 wość, albo zapisywały język w domu używany (Familiensprache) i liczyły 

 członków tych familij. Tym sposobem trzymano się bardziej jednolitej meto- 

 dy i wyniki są mniej chwiejne, ale niema tu żadnej grupy liczb, któraby się 

 tak do rzeczywistości zbliżała, jak w obwodzie gdańskim. Metodę tych spisów 

 skrytykowaliśmy powyżej, tu dodamy jeszcze zarzuty, które sam Braemer robi 

 spisowi z roku 1 867. 



"W obwodzie gdańskim przypadało podług spisu z roku 1867 na familij ą pol- 

 ską w przecięciu 5,47, na niemiecką 5,41 głów. Ten stosunek odpowiada prawdo- 

 podobnie faktycznemu stanowi rzeczy, bo familije wiejskopolskie mają więcej 

 dzieci, niż miejskoniemieckie. Natomiast w kwidzyńskim przypadało na polskie 



