NADMORSKI. LUDNOŚĆ POLSKA W PRUSACH ZACHODNICH. 



43 



familije po 4,99 dusz, na niemieckie 5,47. Ten stosunek niczem usprawiedliwić się 

 nie da, polega on chyba na tern, jak Braemer przypuszcza, że służbę polską w fa- 

 milijach niemieckich zaliczono do Niemców, a że w obwodzie kwidzyńskim liczono 

 np. w roku 1880 sług 58 350, można z nich 14 000 tj. jedne czwarta wyjąć jako słu- 

 gi polskie w służbie niemieckiej. Oprócz służby polskiej, zaliczono, jak Braemer 

 konstatuje wszystkich żołnierzy, stojących załogą w prowincyi, do Niemców, a my 

 przypuszczamy, że i uczniów polskich w zakładach -niemieckich i terminatorów 

 u majstrów Niemców zaliczono do Niemców, bo niepodobna przyjąć, żeby niemiecki 

 właściciel zakładu, sklepu, albo warsztatu podał z powodu jednego lub dwu termi- 

 natorów polskich rodzinę swą jako mówiącą dwoma językami, w rzeczywistości- bo- 

 wiem ponieważ Polacy mówili w tej rodzinie niemieckiej tylko poniemiecki!, ergo 

 dzięki tej nieszczęśliwie wymyślonej metodzie spisowej musieli być zaliczeni do 

 Niemców. • Z niemieckimi terminatorami u Polaków nietak łatwa była sprawa, 

 wiadomo, że często dla jednego niemieckiego członka domu, wszyscy Polacy używają 

 obcego języka, zresztą urzędnik, kontrolujący spisy, pewnieby polonizowania Niem- 

 ców płazem nie przepuścił. Co do żołnierzy w obwodzie kwidzyńskim w roku 

 1867 stało sześć do siedmiu tysięcy, z tych zalicza sam Braemer 3500 do Polaków. 



W końcu zaznaczamy jeszcze jednę niedokładność przy spisywaniu narodo- 

 wości w Prusach, otóż spisywano tę narodowość tylko w Prusach Zachodnich, 

 Wschodnich, Księstwie i Szląsku. Polaków bawiących poza granicami tych pro- 

 wincyj bądźto w podróży, bądź na stałym pobycie wcale o narodowość nie pytano, 

 gdyż kartki odnośnych prowincyj nawet rubryki dla obcych narodowości nie mia- 

 ły. Kto się bliżej przyjrzał statystyce porównawczej i poznał cyrkulacyją ludno- 

 ści, wie, że skutkiem tej niedokładności znowu kilka tysięcy Polaków z Prus Za- 

 chodnich zaliczono do ludności niemieckiej. Zestawiając powyższe ubytki może- 

 my bez przesady przyjąć, że około 20 000 Polaków statystyka urzędowa roku 

 1867 Niemcom przypisała. 



Urzędową statystykę narodowościową uważają nawet powagi niemieckie, jak 

 Boeckh i Braemer za bardzo niedokładną, ale Braemer twierdzi, chcąc wytłuma- 

 czyć chwianie się liczb, że tu i owdzie Polaków zliczono zadużo, mięszając narodo- 

 wość z religiją. To twierdzenie spotyka się często i w innych r o sprawach, oso- 

 bliwie monografijach powiatowych, których autorzy są przeważnie radzcy ziemiań- 

 scy, ale każdy wie, że jego źródłem nie są rzeczywiste wypadki tego rodzaju, lecz 

 system, którego celem jest zwalczanie narodowości polskiej, a jeżeli spisy nie oka- 

 zują szybkiego zmniejszenia się tego plemienia, wykonawcy tego systemu przy- 

 najmniej na papierze kombinują, że zmniejszać się ono powinno. Trzeźwy i spra- 

 wiedliwy pogląd na stosunki rzeczywiste powinien tych autorów pouczyć, że prze- 

 ciwnie, zarządzający spisy starali się często tworzyć osobną narodowość pruską 

 i mięszali ją z przynależnością państwową, czem całe tysiące ludzi niewykształco- 

 nych w błąd wprowadzono. Ale przyznać trzeba, że tylko na niższe organy po- 

 wiatowe spada za to odpowiedzialność, biuro statystyczne miało szczere zamiary 

 zbadać rzeczywisty stan rzeczy. 



Powyższą krytyką spisów urzędowych wkraczamy juz w dziedzinę statysty- 

 ki konjekturalnej, która jakkolwiek łatwo prowadzi na błędne tory, jest wobec 

 niepewnych spisów urzędowych konieczna. Najobntszy materyjał dla statystyki 



