44 



dział iv; antropologija. 



kombinacyjnej dają wybory do parlamentu niemieckiego, ale zachowamy go sobie 

 dla części trzeciej, gdzie podamy statystykę pojedynczych okolic, tu uwzględnimy 

 tylko statystykę szkolna. 



W końcu roku 1864 zapisano w obwodzie gdańskim 26 367 a w kwidzyń- 

 skim 36 790 dzieci, uczęszczających do szkół publicznych i mówiących popolsku, 

 w pierwszym obwodzie stanowią one 7,30% dzieci miejskich, a 47,93 wiejskich, 

 w drugim miejskich 21,84%, wiejskich 40,72%, procent ten nie liczy się jednakże 

 od ogólnej liczby dzieci w wieku szkolnym, tylko od tych, które rzeczywiście do 

 szkół ludowych uczęszczają. Przenosząc ten procent na ludność ogólną, otrzymał 

 Braemer w obwodzie gdańskim 10 350 Polaków po miastach i 172 550 na wsi, 

 czyli razem 183 900, w kwidzyńskim 35 000 polskiej ludności miejskiej, 247 400 

 wiejskiej, razem 282 400. W całej prowincyi czyni to 466 300 Polaków, czyli 

 37,8% ludności ogólnej, a więc znacznie więcej, niż podaje statystyka urzędowa 

 trzy lata później tj. w roku 1867. Na wytłumaczenie tej różnicy może, podług 

 Braemera, posłużyć dwojakie przypuszczenie, albo popierwsze: znaczna część 

 dzieci polskich zostaje przez szkoły i późniejszą naukę w miastach niemieckich 

 zniemczoną, albo podrugie: w polskich familijach więcej dzieci umiera, niż w nie- 

 mieckich. Jedno i drugie przypuszczenie jest poniekąd słuszne, dużo chłopców, 

 oddanych w naukę do majstrów niemieckich staje się Niemcami, a dziewczęta, słu- 

 żące po miastach i wychodzące za Niemców także tracą narodowość, ale ten uby- 

 tek nie może rocznie wynosić nawet jednej odsetki ludności ogólnej. Jest i to 

 prawdą, jak statystyka wykazuje, że dzieci polskich stosunkówo więcej umiera, 

 niż niemieckich, zwłaszcza w klasie najbiedniejszej, ale ma to miejsce głównie 

 przed rokiem szóstym, a te dzieci do statystyki szkolnej nie należą. Pozostaje 

 więc dla nas jedynie trzecie przypuszczenie, że albo spisy ogólne, albo statystyka 

 szkolna są niedokładne, a ponieważ niedokładność pierwszych wykazaliśmy do- 

 statecznie, możemy statystykę szkolną uznać za bardziej zbliżoną do prawdy, po- 

 kazuje ona mianowicie, jak wielką liczbę Polaków w obwodzie gdańskim przy spi- 

 sach ogólnych zaliczono do Niemców 7 . 



Stosując odsetki, podane przez Braemera do ludności z roku 1885, otrzyma- 

 my w obwodzie regiencyi gdańskiej 14 826 Polaków w miastach i 179 864 na wsi, 

 w kwidzyńskim 41 768 w miastach a 259 584 na wsi, czyli w całej prowincyi 

 496 042 Polaków. Ta liczba nie zgadza się z innym obrachunkiem, bo Braemer 

 liczy podług statystyki szkolnej na rok 1864 466 300 Polaków, czyli na 1 233 372 

 ówczesnej ludności przeszło 37,8%, stosując ten procent do ludności z roku 1885 

 otrzymalibyśmy 532 310 Polaków. Eóżnica może i stąd powstała, że od roku 

 1864 ludność miejska znacznie wzrosła, a stąd właśnie dzieci polskie większy po- 

 winny tam stanowić procent, bądź jak bądź, na podstawie statystyki szkolnej mo- 

 żna wyrachować przeszło pół milijona Polaków w prowincyi. Narodowość dzieci 

 w szkołach elementarnych spisywano także w roku 1882, liczby tej statystyki 

 miałyby dla nas również wielką wartość, ale nie mogłem się dowiedzieć, czy i gdzie 

 zostały publikowane. 



Własność niemiecka w prowincyi, jak w ogóle w Prusach, dzieli się na trzy 

 kategoryje: własność miejska, dominijalna, czyli własność większa (Gutsbezirke) 

 i wiejska, czyli mniejsza (Landgemeindeu). Miasta posiadają tylko 108 963 hek- 



