DZIAŁ IV. ANTROPOLOGIJA. 



Niemiecka enklawa, której powstanie naszkicowaliśmy, rościąga się od je- 

 ziora Radlińskiego aż do granic powiatów tczewskiego i gdańskiego górskiego, 

 jest ona ze wszystkich enklaw niemieckich w Prusach Zachodnich największa 

 i już tylko bardzo przerzedzona warstwa ludności polskiej dzieli ja od wielkiej 

 wyspy niemieckiej, ciągnącej się od Gdańska do "Wy strucia. Od Pomorza nie- 

 mieckiego dzieli je ludność polska, mieszkająca jeszcze w gęstych, zbitych war- 

 stwach. Czy enklawa ta rosszerza się zwolna na terytoryjum polskie, odpowie- 

 dzieć nie umiemy, porównywaj ąc stosunki Polaków-katolików do Niemców-prote- 

 stantów z roku 1817 z rokiem 1885 widzimy w niektórych zmianę na korzyść 

 pierwszych, w innych znowu na korzyść drugich. Najwięcej uderza nas, że w Nie- 

 damowie, gdzie jest kościół katolicki, mieszkało w roku 1817 protestantów 12 

 a katolików 16, w roku 1855 zaś 137 protestantów a tylko 23 katolików, taką sa- 

 me zmianę stosunku widzimy w Starych Polaszkach. 



Druga wysepka niemiecka na ziemi kaszubskiej znajduje się w pobliżu mo- 

 rza Bałtyckiego, na wschód od jeziora żarnowskiego. Morza samego nie dotyka ona, 

 a od Pomorza niemieckiego dzieli ją jezioro żarnowskie i wielka gmina polska 

 Wierzchucin, jej punktem środkowym jest protestancka parafija w Krokowie, za- 

 łożona około roku 1600. I te kolonije, jak Karwie Błoto, a dalej na południe pro- 

 testancka parafija w Bolszewie powstały już przed okupacyją, statystyka z roku 

 1817 wykazuje jednakże, że stosunek katolików tam się zmniejszył. I tak: w Kar- 

 wiem Błocie było wówczas katolików 81, protestantów 225, w roku 1885 katoli- 

 ków 16, protestantów 544; w Karwim Dworze 1817 roku katolików 32, protestan- 

 tów 11; 1885 roku katolików 2, protestantów 65; w Świecimie 1817 roku katoli- 

 ków 46, protestantów 6, 1885 roku katolików 174, protestantów 162; w Sławoszy- 

 nie 1817 roku katolików 210, protestantów 29 7 1885 roku katolików 374, prote- 

 stantów 249, tylko w Brzynie było w roku 1817 katolików 4, protestantów 65, 

 a w roku 1885 katolików 59, protestantów 168. 



Większa posiadłość ziemska jest obecnie na Kaszubach w posiadaniu Niem- 

 ców, w powiecie lęborskim i bytowskim jest, o ile wiemy dwu czy trzech więk- 

 szych posiadaczy Polaków, w powiatach puckim, wejerowskim, kartuskim i koś- 

 cierskim znajduje się kilkanaście większych dóbr w ręku drobnej szlachty, której 

 kilka familij siedzi na częściach jednego majątku, większych obywateli niema 

 w tych czterech powiatach nawet dziesięciu 1 ). W roku 1804 Kaszuby w więk- 

 szej części, a mianowicie powiaty pucki, wejerowski, kartuski i gdański wiejski 

 należały do powiatu tczewskiego, wówczas dzierżyli Polacy w tym powiecie 44 

 klucze wartości 676 982 talarów, a Niemcy 34 dóbr w wartości 1 167 671 talarów. 

 W rękach niemieckich znajdowały się już wówczas dawniejsze dobra koronne, 

 przez Fryderyka II Niemcom porozdawane. Wielkie obszary polskich posiadło- 

 ści przeszły w ciągu pół wieku wskutek bankructw, lub wolnej sprzedaży właści- 

 cieli polskich w posiadanie niemieckie. Dodamy tu, że podług Oelrichsa było 

 w całym obwodzie gdańskim w roku 1834 około 50 dóbr polskich, w roku 1867 już 

 tylko około 28. Mniejsza własność ziemska przetrwała silniej koleje czasu i klę- 

 ski, jakie nawiedziły rolników i dziś jeszcze jest na Kaszubach przeważnie polską. 



') Podług Żychlińskiego Polacy posiadają na obszarze dawniejszego powiatu wejerowskie- 

 go 34 000 morgów, kartuskiego 44 000, kościerskiego 9 980. 



