54 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGU A. 



Wielkim i Małym Mątowem (Mątwami) przeważnie polski i mieszka w tej oko- 

 licy przeszło 1300 Polaków. Lecz Polacy mieszkają i na północ i na wschód Mal- 

 borga, jak np. w Kamionce w parafii leźwickiej (86 katolików), w Libitalu pod 

 Malborgiem (73 katolików) i w innych wioskach. Mechcąc mimo to podawać 

 liczby wątpliwej, pozostajemy przy powyższej urzędowej, zaokrąglając ją na 2100 

 Polaków. 



Część Polaków miasta Elbląga można uważać za straconych, jest tam z roku 

 na rok kilkadziesiąt rodzin robotniczych i niższych urzędników z powiatu sztum- 

 skiego i innych okolic polskich, ale dzieci ich zachowują narodowość tylko wtedy 

 jeżeli powrócą w rodzinne strony, a to rzadko ma miejsce, wyjątek stanowią żoł- 

 nierze Polacy, nie wiemy jednakże, ilu ich tam się znajduje. 



W elbląskim powiecie wiejskim jest jeszcze mniej Polaków, dla przyszłości 

 także straconych, a że trudno oznaczyć ich liczbę nawet w przybliżeniu, gdyż na- 

 leżą oni do ludzi służebnych bez stałego zamieszkania, opuszczamy wogóle Pola- 

 ków w obu powiatach elbląskich, zaznaczając tylko, że w roku 1867 zapisano tam 

 urzędowo 3 Polaków. 



W powiecie malborskim jeszcze w początku bieżącego stulecia mieszkała lu- 

 dność polska w większej liczbie, równocześnie z jej zniemczeniem nastąpiło sprote- 

 stantyzowanie. Prawie wszystkie wioski południowej części powiatu wykazują 

 w roku 1817 większe liczby katolików, niż w roku 1885, mimo że ogólna liczba lu- 

 dności przez ten czas znacznie wzrosła. Nawet w wioskach z kościołami katolic- 

 kiemi jak np. Kónigsdorf, Sztala, Tyrgart, Tansee, liczba katolików od tego czasu 

 znacznie się zmniejszyła. Dawniej nawet protestanci mówili tu popolsku, w luter- 

 skim kościele w Losendorfie bywały jeszcze przed 50 laty polskie kazania. 



Okolica, którą się zajmujemy, leży niemal cała na nizinach, czyli tak zwa- 

 nych żuławach, ich osuszenie i uprawa rospoczęły się na większą skalę dopiero 

 w czasach krzyżackich, chociaż już przed krzyżakami były one na miejscach wy- 

 żej położonych zamieszkałe. Krzyżacy urządzili tu gminy niemieckie, tak zwane 

 Bauerndoerfer, stąd też na całych nizinach niema właściwych dominijów, występu- 

 ją one dopiero na górach — kilka z nich należy do powiatu malborskiego, kilka do 

 Elbląga i Gdańska. Na początku bieżącego stulecia, a i znacznie później jeszcze 

 na majątkach tych było kilku obywateli Polaków, gdy dobra ich przeszły w ręce 

 niemieckie, granica polszczyzny cofnęła się znacznie na południe. 



Statystyki wyborczej z powiatów tych podać nie możemy, bo tu osobnych 

 polskich kandydatów nie stawiano, niegdyś wybierały wprawdzie powiaty sztum- 

 ski, malborski i elbląski posła Polaka, ale oddawali mu głos zarówno Polacy, jak 

 Niemcy, byłto czas, gdy obie narodowości żyły zgodnie obok siebie. Liczby urzę- 

 dowe spisów ludności na powiaty malborski i elbląski — miasto Gdańsk Polaków 

 nie wykazywało, a powiat gdański niziński razem z górskim zamieściliśmy powy- 

 żej — przedstawiają się następująco: 



