62 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGU A. 



liczy w Grudziądzu tylko 1 200 katolików Niemców, jeżeli wywody jego dobrze 

 zrozumieliśmy, zostałoby więc około 4000 katolików Polaków. Liczba ostatuia 

 jest zawysoką, gdy uwzględnimy statystykę wyborcza tego miasta z roku 1886, po- 

 dana przez tego samego korespondenta, otrzymamy około 2 300 Polaków. "W mie- 

 ście i fortecy miejskiej stoi załogą około 2000 żołnierzy, z ty cli połowa co najmniej 

 jest polskiej narodowości, również tamtejsze seminaryjum nauczycielskie ma zna- 

 czną liczbę uczniów Polaków, ale zadawalniamy się tylko 3000 Polaków dla Gru- 

 dziądza i fortecy, dla Niemców katolików pozostanie w obu miejscowościach 2871, 

 w roku 1867 podano urzędowo w Grudziądzu 170 Polaków. 



Powracając raz jeszcze do wspomnianego korespondenta Pielgrzyma zazna- 

 czymy, iż skarży on się i wymienia wiele miejscowości, gdzie lud polski głosował 

 na Niemca, osobliwie po miastach i pod dziedzicami niemieckimi. 



Z innych miast ma Łasin 1397 katolików, którzy są z małemi wyjątkami 

 także Polakami, lecz liczymy tylko 1300 Polaków, a więc prawdopodobnie i kilku- 

 dziesięciu protestantów przyznawało się wówczas do narodowości polskiej. 



W Radzynie jest 1036 katolików, urzędowo podano 490 Polaków w roku 

 1867, na ówczesną ludność przeszło połowę, ale taki stosunek tam nie zachodzi, 

 więc 700 Polaków co najmniej przyjąć trzeba obecnie. 



Jeżeli powyższe liczby odpowiadają rzeczywistości, a o tern jesteśmy na pod- 

 stawie naszych dochodzeń przekonani, znajduje się w miastach powiatu grudziądz- 

 kiego 3297 katolików niemieckich. Spis urzędowy z roku 1867 wykazuje 15 297 

 Polaków, na rok 1885 wypadnie z przyrostem tego okresu około 16 000, więc na 

 ludność wiejską pozostałoby przeszło 4200 katolików Niemców, a na cały powiat 

 8 607. Jestto oczywiście liczba niemożebna, bo parafije wiejskie powiatu gru- 

 dziądzkiego uchodzą za polskie, ale z drugiej strony nie jesteśmy w stanie dokła- 

 dnie oznaczyć, ilu katolików Niemców pomiędzy ludnością wiejską się znajduje. 

 Gdybyśmy wszystkich tych katolików, którzy mieszkają rozrzuceni pomiędzy pro- 

 testantami w liczbie niżej 20 na osadę uważali za Niemców, wypadłoby nie więcej 

 jak 200 dusz, licząc do tej liczby jednę czwartą katolików w parafijach Szembruk, 

 Szynwałd i Święte, jako leżących na pograniczu niemieckiem, do Niemców, nie bę- 

 dzie ich więcej niż 959 dusz; zatrzymamy tę liczbę, chociaż ona jest zawielką, na 

 resztę zaś parafij przyjmiemy 500 Niemców a z tern otrzymamy na cały powiat 

 4 747, czyli okrągło 4 800 katolików Niemców a 19 807 Polaków. Na obszarze 

 powiatu grudziądzkiego przed rokiem 1887 wyrachował Żychliński 6400 morgów 

 w posiadaniu większych właścicieli polskich. 



Chcąc umożebnić porównanie statystyki urzędowej z wynikami naszych ra- 

 chunków, musimy powiaty wąbrzeski, chełmiński, toruński i brodnicki połączyć 

 w jednę całość, bo nowo utworzony powiat wąbrzeski powstał właśnie ze skraw- 

 ków trzech innych, do których się odnoszą starsze liczby statystyczne. Wpraw- 

 dzie dostały się nowemu powiatowi także skrawki powiatu grudziądzkiego, ale tak 

 nieznaczne, że można je zupełnie pominąć. 



W miejscowościach powiatu wąbrzeskiego liczono w roku 1885 23 835 kato- 

 lików, 14 197 protestantów i 1 276 żydów. W Wąbrzeźnie znajduje się 2 159 ka- 

 tolików, w Golubiu 1536, niemal wszyscy są Polakami, a ludność wiejska zupełnie 

 polska, odliczywszy mimo to 400 w tych miastach i 100 od ludności wiejskiej do 



