64 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGIJA. 



powiecie mieszka więcej jeszcze, niż w brodnickim Polaków protestantów i cho- 

 ciażby śmy ich tylko około 1000 liczyli, otrzymamy na cały powiat około 43 000 

 Polaków. 



Urzędowe spisy z roku 1867 podają w Lubawie 2 178, w Nowem Mieście 674 

 w Kurzętniku 819 Polaków. Co do protestanckich Mazurów mamy słuszne po- 

 wody do przypuszczenia, że zapisano ich wówczas wszędzie tam, gdzie byli ros- 

 proszeni pomiędzy katolikami jako Niemców, gdyż oni sami w takim razie łącza 

 się z Niemcami, jako ze swymi spółwyznawcami. 



Co do większej własności ziemskiej posiadali Polacy w powiecie chełmińskim 

 w dawnej wielkości 21 268 morgów, w toruńskim 40 000, brodnickim 50 000, a w lu- 

 bawskim 10 580. 



Powiaty tczewski, starogardzki, chojnicki, tucholski 



i świecki. 



Pięć powyższych powiatów nie tworzyły wprawdzie w przeszłości całości po- 

 litycznej, bo części południowe powiatu chojnickiego, tucholskiego i świeckiego 

 należały do "Wielkopolski i pod panowaniem krzyżackiem nigdy nie były, ale łą- 

 czymy je jako powiaty przeważnie polskie po lewej stronie Wisły w przeciwień- 

 stwie do północnych kaszubskich i południowych przeważnie niemieckich. 



Jeszcze za krzyżaków osiadła ludność . niemiecka na nizinach nadwiślań- 

 skich, za ich panowania sprowadzili się też w okolicę Chojnic koloniści niemieccy 

 zwani Kosznej drami, a prawdopodobnie już wtenczas wschodnie kresy powiatów 

 chojnickiego i człuchowskiego uległy zniemczeniu. W ostatnich dziesiątkach lat 

 giermanizacyja zrobiła tu wielkie postępy, bo większa część powiatu człuchow- 

 skiego i powiat chojnicki na zachód od miasta Chojnic zostały zniemczone a i Ko- 

 sznej drzy, zamieszkujący dawniej wyspę etnograficzną podali rękę niemczyźnie, 

 idącej z zachodu i dziś tworzą tylko półwysep. Zniemczeniu uległy w okolicy 

 chojnickiej nawet majątki, znajdujące się w rękach Polaków, co w innych czę- 

 ściach Prus Zachodnich nie nastąpiło. 



Holsche liczy w ówczesnym powiecie starogardzkim, który rościągał się da- 

 lej na północ niż obecnie, 62 majątki polskie wartości 1 109 359 talarów i 16 dóbr 

 niemieckich; z obywateli polskich utrzymali się dotąd, chociaż nie wszyscy na 

 tych samych majątkach, Lewińscy, Lniccy, Czarnowscy, Grąbczewscy, Płacheccy, 

 Marwicze i Kalksteinowie. W ówczesnym powiecie chojnickim, do którego część 

 dzisiejszego powiatu świeckiego i powiat tucholski należały, było 95 dóbr polskich 

 1 413 303 talarów wartości i 28 dóbr niemieckich w cenie 485 941 talarów. Od tego 

 czasu pozostali na majątkach Łukowicze, Prądzyńscy, Pełczyńscy, Jaworscy, Ko- 

 mierowscy i Wolszlegierowie, ale stosunek większej własności niemieckiej do pol- 

 skiej uległ zupełnej przemianie, w niektórych powiatach niema więcej, jak dwu, 

 lub trzech obywateli polskich, a liczby dziesięciu żaden powiat nie wykazuje. 

 Żychliński podaje 44 600 morgów w chojnickim powiecie, a 9 050 w człuchowskim 

 w rękach Polaków. 



