72 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGrUA. 



szczególnych okolic w bieżąceni stuleciu jasno to wykazuje. W ostatnich latach 

 wpłynęło na ubytek ludności polskiej wychodztwo do Ameryki, w którem ludność 

 polska główny brała udział. Jeżeli mimoto ogólna liczba ludności polskiej nie 

 zmniejsza się, przynajmniej dostrzedz tego niemożna, wynika to z dwu powodów. 

 Popierwsze ludność polska jest przeważnie wiejską,, a ta wszędzie szybciej wzra- 

 sta, niż miejska, do której główna część Niemców w prowincyi należy, z tej też 

 głównie przyczyny liczba katolików zachodnio-pruskich szybciej wzrasta niż pro- 

 testantów. Drugi powód jest etnograficzny, otóż Słowianie wogóle, a wszczególe 

 Polacy wykazują wyższy przyrost naturalny, niż Niemcy. Urzędowa statystyka 

 wykazuje bowiem, że w Memczech od roku 1880 — 1885 wzrastała ludność rocznie 



0 0,70$, w Rosyi natomiast wynosił roczny przyrost od roku 1867 — 1880 o 1,38$, 

 a statystyk angielski Mulhall wyrachował, że w Niemczech przypada na familiją 

 4,10 dzieci, w Rosyi 4,83. Gdyby więc setki ludności polskiej rokrocznie nie 

 niemczyły się, uzyskałaby ludność polska w prowincyi w niedługim czasie liczeb- 

 ną przewagę. Jest rzeczą naturalną, że tu i owdzie i Memcy, żyjący w polskiem 

 otoczeniu spolszczą się z czasem, ale to rzadko ma miejsce i giermanizacyi kresów 



1 miast nie wyrówna. 



Kto się uważnie przyjrzy liczbom statystyki urzędowej, jakie w pierwszej' 

 części pracy niniejszej zestawiliśmy, zgodzi się bez wątpienia na krytykę naszę 

 i przekona się o ich niedokładności, nie jesteśmy atoli pewni, czy kombinacyje na- 

 sze w drugiej części zyskają powszechne uznanie. Liczby tam podane polegają 

 na subjektywnem ocenieniu stosunków osobistych autora, lub innych, za których 

 wskazówkami postawione zostały, jako takie łatwo zaczepione być mogą, a im 

 szczegółowiej je podałem, ustanawiając dla każdego miasta zachodnio-pruskiego, 

 niektórych gmin wiejskich i dla każdego powiatu ściśle określoną liczbę Polaków, 

 tern dogodniejsze dla krytyki otworzyłem pole popisu. Ale o taką krytykę autoro- 

 wi właśnie chodzi, w każdej bowiem okolicy znajdą się ludzie piśmienni, którzy swe 

 otoczenie znają bliżej i dokładniej, niż piszący; jeżeli ci zechcą porównać liczby, 

 podane przezemnie z rzeczywistością i wykazać ścisłym obrachunkiem, o ile one są 

 zawielkie lub zamałe, wielce przysłużą się dobrej sprawie, gdyż zupełnie pewne licz- 

 by tylko na tej drodze osięgnąć możemy. Gdyby kto jednakże tylko ogólnikowo 

 chciał twierdzić, że liczby podane nie są zgodne z rzeczywistością, bez ścisłego 

 oznaczenia, o ile one są zawielkie, lub zamałe, taka krytyka będzie równie łatwa, 

 jak bespożyteczna. 



Niech atoli nikt z powyższego nie wnioskuje, że piszący sam do swych obra- 

 chunków nie ma wielkiego zaufania, otóż każdy, kto się zajmował statystyką na 

 jakiemkolwiek polu, wie, że nawet liczby najściślej i naj sumienniej zapomocą or- 

 ganów państwowych zebrane mają tylko względną wartość, ale jest ona tak wiel- 

 ką, że dla ocenienia warunków wystarcza, a taką względną wartość przypisuje 

 piszący i swoim liczbom i śmie twierdzić, że najściślejsza krytyka nie wykaże, że 

 pomylił się w swych obrachunkach o całe dziesiątki tysięcy. 



Dołączona do rosprawy mapa etnograficzna wymaga niektórych wyjaśnień. 

 Jej skala nie pozwoliła na pomieszczenie większej liczby miejscowości, mam je- 

 dnakże przekonanie, że nie pominąłem żadnej znaczniejszej wioski, a gdzie lud- 

 ność rzadsza, pomieszczone zostały osady, mające mniej niż 100 mieszkańców 



