14 



DZilAL n. GEOLOGIA. 



Średnia roczna temperatura powierzchni, wyprowadzona na zasadzie wielo- 

 letnich obserwacyj meteorologicznych w Lublinie, jest 7,5 Cel., z czego wynika, 

 że źródła żelaziste pochodzą, z niewielkich stosunkowo głębokości. Wyniesienie 

 płaskowzgórz lubelskich nad dolinami dochodzi również 30 — 50 w, a więc po- 

 wyższa głębokość (50 m) jest tylko nieco większą od głębokości poziomu wogó- 

 le wód gruntowych, który to poziom określają obfite źródła słodkie bijące 

 u stóp tych wzgórz. Toż samo wskazują i studnie na wzgórzach mające zwy- 

 kle 25—40 m głęb. Gdyby źródła, o których mowa, powstawały dzięki pod- 

 ziemnemu potokowi wód, zasilającemu się żelazem gdzieindziej, to strumień 

 tych wód musiałby być albo ogromnej szerokości, w obec tego, że źródła żela- 

 ziste rozrzucone są na wielkiej przestrzeni, lub posiadać mnóstwo rozgałęzień 

 i tworzyć sieć znacznych wymiarów. Ponieważ źródła wytryskują nie w dolinie 

 jakiejś rzeczki, lecz spotyka się je na brzegach wielu, więc owe przypuszczalne 

 strumienie powinnyby przecinać wpoprzek doliny rzeczne, co jest oczywistem 

 niepodobieństwem wobec tego, że poziom dolin jest tylko nieco wyższym od 

 przypuszczalnych strumieni. Nadto warunki geologiczne lubelskiego wogóle 

 nie sprzyjają powstawaniu żył wód podziemnych wobec prawie poziomego uwar- 

 stwowania skał i braku szczelin dyzlokacyjnych. 



Z powyższego rozumowania wynika, że przj^czyn żelazistości wód należy 

 szukać w miejscowych warunkach. Na zasadzie wyżej wskazanego wzajemnego 

 podobieństwa obu rodzajów źródeł, potrzeba przyjąć, że geneza ich początkowo 

 jest jednakową. Przyjrzyjmy się teraz sposobowi powstania wogóle źródeł w oko- 

 licach Lublina w celu wyszukania warunków, w których woda może się nasycać 

 żelazem. Wskutek przepuszczalności utworów lodowcowych, pokrywających tutaj 

 powierzchnię ziemi (patrz mapę profesora Trejdosiewicza) i składających się 

 z gliny mamutowej (lóssu) i piasków, znaczna część opadów atmosferycznych 

 przedostaje się wgłąb, gdzie napotyka kamienie marglowe (kredowej formacyi) 

 silnie popękane w pionowym i poziomym kierunku, wskutek zwietrzenia. Przy 

 oglądaniu kamieniołomu warstwy tych wapieni robią często wrażenie oddzielnie 

 niemal leżących kostek. Im głębiej, tern są one całkowitsze. Chociaż więc 

 warstw absolutnie nieprzenikliwych tutaj niema, lecz ponieważ trudność prze- 

 siąkania wody w kierunku pionowym wzrasta jednocześnie z głębokością, więc 

 rozlewanie się jej ma także miejsce i warunkuje wytrysk źródeł w dolinach 

 tam, gdzie występują obnażenia wapieni, lub gdzie są one przykryte tylko cien- 

 ką warstwą napływów. Dla nasycenia wody ani lóss, ani też piaski nie mogą 

 posiadać żelaza w dostatecznej ilości, wypływa to z geologicznego charakteru 

 tych utworów. Gdyby to zresztą miało miejsce, wtedy w pewnych miejscowo- 

 ściach źródła musiałyby być wogóle żelazistemi, słodkie mogłyby się ukazywać 

 tylko wyjątkowo. W rzeczywistości jest jednak naodwrót. Wapienie natomiast 

 zawierają wszelkie sol9 mineralne spotykane w wodach. Piroluzyt uwidocznia 

 się jako dendryty na płaszczyznach łupliwości, brunatną rudę żelazną (limonit) 

 znajdowałem w postaci gałek wielkości grochu w szczelinach wapieni (Nałęczów)! 



