ŻUKI CZYLI GNOJÓWCE KRAJOWE. 



161 



ców jest ono pówgniatane kanciaste, to u samic nie ma wysokich wygórowań 

 i jest zaokrąglone ze słabo wydatnemi kantami. Można powiedzieć, że owady te 

 przedstawiają się w trzech formach. Samce bywają większe lub znacznie mniejsze 

 i wtedy ich rogi są krótsze, a przedkarcze zbliża się swym kształtem do przedkarcza 

 samic, gdyż formy jego u małych samców są słabo wydatne. Samice wszystkie 

 nie różnią się bardzo wielkością i są jednokształtne, zazwyczaj mniejsze od naj- 

 większych samców, ale zawsze większe od samców zmarniałych. 



Od tych podanych form ciało księżycorogów nigdy nie odstępuje. Pisz- 

 czele przednich nóg płaskie, trzema szerokiemi dość ostro zakończonemi zębami 

 opatrzone. Dwie drugie pary nóg posiadają piszczele kanciaste ku końcowi 

 znacznie grubsze, lejkowate, z wrębem, opatrzonym czterema wyrostkami i bar- 

 dzo długim, cokolwiek zakrzywionym, ruchomym kolcem, osadzonym od we- 

 wnętrznej strony. Członki łapek płaskie, stopniowo są węższe i krótsze, z tych 

 pierwszy najdłuższy jest podługowaty trój graniasty. 



Jedyny krajowy gatunek: Copris lunaris (Linneusz, Erichson). Długość od 

 16 do 23 mm, fig. 4. Tarcza głowy płaska kształtu półkola, z tyłu od nasady 

 ku oczom brzeg jej jest prostolinijny. Oczy osadzone tuż poza wierzchołkiem 

 utworzonego przez wyskoki tarczy kąta skośnie przy nasadzie głowy, otoczone 

 tarczą i na dwie połowy przez nią niejako podzielone tak, że jednę ich połowę 

 widać na wierzchu, drugą zaś od spodu głowy. 



Owad cały czarny mocno połyskujący jakby lakierowany. Zaraz po wyj- 

 ściu z poczwarki, kiedy jeszcze jest miękki, kolor ma jasno kawowy, który 

 w miarę twardnienia owadu staje się czarnym. Płaska część głowy chropowato 

 głęboko kropkowana, opatrzona nadzwyczaj wązkim bardzo gładkim rąbkiem. 

 Duże samce o długim śpiczastym rogu mają oprócz tego u nasady tegoż dwa 

 gwoździkowate wyrostki od strony tylnej rogu zakrzywionego cokolwiek ku wy- 

 sokiemu garbowi przedkarcza. Róg ten przypomina więc kształt rogu księżyca na 

 nowiu ztąd też nazwa Księżycoróg. Małe samce mają rogi mniej wydatne, cza- 

 sem zaniknięte w postaci ostrego kolca. Toż samo co powiedziałem o rogu 

 stosuje się i do przedkarcza, które u dużych samców jest wysokie z płaszczyz- 

 ną ku rogowi zwróconą prawie prostopadłą, z grzbietem ostrą krawędzią zakoń- 

 czonym, we środku silnie wciętem, posiadaj ącem dwa kanciaste wyrostki na 

 zewnątrz z dość szeroką krawędzią, obok których są dwa spadki schodzące 

 w półkuliste zagłębienia sąsiadujące z dwoma śpiczastemi znacznie wystającemi 

 rogami przy brzegu przedkarcza osadzonemi. 



Małe samce nie posiadają wydatnego garbu i podobne są do samic. 



Przedkarcze samicy zwykle jest bardziej chropowate niż u dużych samców. 

 Przedkarcze tak u samic jak u samców posiada z tyłu wązką gładką wystają- 

 cą krawędź (rąbek), która ściśle przystaje do nasady pokryw, gdy owady są 

 w spokoju. 



Pokrywy skrzydłowe mają kształt okrągło jajowaty, pośrodku okrągło 

 z wypuklone przez całą swą długość ośmioma linijnemi wązkiemi równoległemi 



Pam. Eizyogr. Tom XIV. Dział IU— 21 



