16 



DZIAŁ IV. — ANTROPOLOGU' 



Średnica w dolnym końcu otworu stale prawie jest większą o 1 lub 

 2 mm, u niektórych jest jednakową, a wyjątkowo bywa także mniejszą. 



Drugą właściwością tych otworów jest niedoskonała okrągłość ich 

 brzegów. 



Na 117 przemierzonych okazów: 



40 posiada otwory okrągłe z obu stron 



37 „ „ „ tylko z jednej strony 



40 ,, nieokrągłe otwory z obu stron. 



Z pośród ostatnich w wysokim stopniu nieregularne, eliptyczne, po- 

 długowate, a nawet czworokątne otwory posiada 6 okazów (n-ry 79, 101, 

 146, 255, 266, 505). 



Podobne nieregularności należą do zupełnie wyjątkowych rzeczy 

 we wszystkich dotąd znanych toporkach, które, jak to każdemu wiadomo, 

 zwykle odznaczają się doskonałą cylindryczną, a najczęściej lekko stożko- 

 watą postacią i gładką powierzchnią. 



Tutaj wiele odstępstwa od tej postaci należy złożyć na karb nader 

 niejednolitego w swej twardości i spójności materyału, ale zdaje mi się, że 

 prócz tej okoliczności musiała istnieć inna jeszcze przyczyna. 



Pod tym względem toporki nadbużańskie zasługują na dokładne zba- 

 danie. Być może, że przez uważne rozpatrzenie nieregularnych otworów 

 da się objaśnić technika ich wiercenia, od- 

 mienna może od techniki stosowanej do innych 

 toporków przedhistorycznych. 



Dla mnie pod wieloma względami otwory 

 te stanowią zagadkę. 



Otwory robią wrażenie, albo nieumiejętnej 

 roboty, albo niedoskonałości sposobu wiercenia. 

 Na wielu okazach widać pewne niedbalstwo. 

 Otwór zamiast znajdować się symetrycznie po- 

 śród dwu ścianek, bywa albo bliższym jednej 

 ścianki, albo ukośnie przewierconym w stosunku 

 do osi toporka. A jednak otwory te przewier- 

 cono dobrze i równo przez znaczną nieraz gru- 

 bość kamienia, co wobec nieregularnych kształ- 

 tów bryły i trudności umocowania jej lub opar- 

 cia, świadczy o znacznej zręczności pracownika. 

 Niektóre otwory mają znaczną długość, docho- 

 dzącą do 7 cm (nr. 101). Najczęstsza długość otworu wynosi 3—5 cm. 



Na wielu okazach jeden brzeg otworu ma część obwodu swego wy- 

 stającą (fig. 7, a). Tworzy to jakby kołnierz niekompletny na pe- 



a a 



Fig. 6 i 7. 



