32 



DZIAŁ IV. ; — ANTROPOLOGIA. 



Polesie było w epoce neolitycznej tj. 3 — 4000 lat temu istnem niemal 

 morzem wód słodkich, na którem występowały choć rozlegle, to przecież 

 niedostępne prawie i nieprzebyte suchsze obszary i wyspy bagniste. Prócz 

 tego było i trochę gruntu już osuszonego, porosłego lasem oraz trawą. 

 Stan ten powoli zmieniał się na korzyść dla człowieka. 



Przypomnijmy sobie teraz wynik przeglądu oro-hydrograficznego na- 

 szego wzgórza. 



Wiemy, że ono graniczy od północy z niziną Polesia, od południa 

 z bagnistą kotlinką górnego Bugu, przylegającą do błotnistych i jałowych 

 wzgórz awratyńskich. Wschód tylko i zachód zapewnia tej wyżynie cał- 

 kiem wygodną komunikacyą ze światem. Jeśli północ i południe dzisiaj 

 jeszcze są mało dostępne, osobliwie na jesieni i na wiosnę, to możemy so- 

 bie wystawić stosunki z epoki nietylko neolitycznej, ale nawet i w później- 

 szych dobach przedhistorycznych. Okolica nasza graniczyła od północy 

 z nieprzebytemi i bezludnemi bagnami i wodami, od południa była przy- 

 parta do wód niziny południowej, sąsiadującej z bagnistszą niż obecnie 

 wyżyną awratyńską. 



Niewątpliwie ląd nasz proporcyonalnie do ówczesnego wód poziomu 

 wydawał się niższym, a rzeki jego i nizkie miejscowości obfitsze były 

 w wody, aniżeli obecne. Wiele dziś suchych miejsc stanowiły ze swej 

 strony drobne błota lub bezludne zakątki. I tylko granice wschodnia i za- 

 chodnia mogły być wtedy dostępne. 



Stan podobny był udziałem tego szmata ziemi przez długi szereg 

 wieków. Jak dawno warunki fizyczne zbliżyły się do dzisiejszych, trudno 

 o tern wyrokować. Biorąc jednak pod uwagę, że jeszcze przed tysiącem 

 lat drzewostan kraju całego był bezporównania bujniejszym, a rzeki szersze- 

 mi, można przypuszczać, że niemal do zarania naszej historyi jedyna dro- 

 ga komunikacyjna między dalekim wschodem, a zachodem prowadzić mu- 

 siała przez wyżynę lubelsko-wołyńską; niziny północna i południowa były 

 jeszcze"? bardzo niedostępne oraz mało lub wcale nie zaludnione. 



Geologia nie jest w stanie dowieść takiej chronologu i takiego wi- 

 dzenia rzeczy, ale zdaje mi się, że archeologia przedhistoryczna jest powo- 

 łaną do uzupełniania jej braków i, gdy pomnożą się odkrycia, do praw- 

 dopodobnego objaśnienia pytań dla geologa nierozwiązanych. Ona w swych 

 starożytnościach posiada ten sam oręż, jakim są skamieniałości dla 

 geologa. 



W dalszym ciągu badań nad toporkami zobaczymy, że ten niepozor- 

 ny typ posiada cenne warunki, których bliższe rozważenie będzie mogło 

 rzucić trochę światła na poruszoną tylko co kwestyą dostępności Polesia 

 przedhistorycznego i stosunku wyżyn do nizin, których nie objaśniają ani 

 wzmianki starożytnych pisarzów, ani geologia. 



Ale do tego potrzeba, aby świat naukowy prócz zainteresowania się 



