— 476 - 



Otwór wypiłowany: 



Długość w zewnętrznej blaszce czaszkowój .... 24 



Szerokość ,, „ .... 13 



Długość w wewnętrznój „ .... 14 



Szerokość „ „ .... 7 



Z tych ostatnich pomiarów widzimy, że otwór wypiłowany w łewój kości 

 ciemieniowój ma postać lejkowatą, zwężającą się od zewnątrz do wewnątrz. 

 Brzegi wycięcia zupełnie są gładkie, nie spostrzegamy na nicli żadnych śladów 

 zapalenia kości, jako reakcyi po dokonanem wycięciu; brzeg zewnętrzny przedsta- 

 wia się gładko oskrobany, wewnętrzny, t. j. w blaszce ciemieniowój wewnętrznój, 

 odpowiadający formą swoją zupełnie otworowi zewnętrznemu, tylko o wiele od 

 niego mniejszy, jest zupełnie ostry, nie zaokrąglony, bez żadnych śladów zapale- 

 nia. Dla tych to powodów utrzymujemy stanowczo, że wypiłowanie to kości t. j. 

 zrobienie tego otworu nastąpiło po śmierci osoby i to narzędziem ostrem, nie zaś 

 piłą okrągłą, czyli tak zwanym trepanem, lub dłutem (exfoliatio), lecz prawdopo- 

 dobnie nożem, od ręki i to w epoce, gdy żelazo bardzo było rozpowszechnione 

 i w ogólnem już było użyciu. Trepanacyja ta czaszki przedstawia tylko pewne 

 oddalone podobieństwo do trepanowanych czaszek, znajdywanych w dolmenach 

 południowój Prancyi, z okresu neolitycznego w których to czaszkach wyskroby- 

 wano kości na wylot, już to w celach leczniczych, już to w cela zdobycia sobie 

 amuletów. 



Jakiż mógł byc cel przedziurawienia i wypiłowania krążka (rondellettes) 

 w tój długogłowego typu czaszce, którąśmy opisali powyżej? Wycinanie to w o- 

 góle jest zagadkowem. Jednakże, zdaje się możemy wytłomaczyó tę praktykę 

 pośmiertną, że była robioną w jakichś zabobonnych celach, jak czarów, leków itp. 

 praktyk tajemniczych, do których środki służą najdziwaczniejsze—i czem dzi- 

 wniejsze, tem są pewniejsze. Dlatego przechylamy się więcej do tego pojęcia, 

 ponieważ krążek wypiłowany w ogóle był mały, aby mógł być przedziurawiony, 

 nakarbowany lub w inny sposób przysposobiony do noszenia na szyi, jako reli- 

 kwija po zmarłym lub talizman. Podobne wypiłowywania spotykają się u nie- 

 których i dzisiaj żyjących ludów, jak np. u Ajnosów, których czaszki po śmierci 

 trepanowane, tak dokładnie opisał Dr. J. Kopernicki *). 



Czaszka z kurhanu w Turowie zasługuje jednak na uwagę, że jest pierwszą 

 dopiero spotkaną na ziemiach dawnój Polski, trepanowaną po śmierci. 



*) Dr, J. Kopernicki : ,,0 kościach i czaszkach Ajnosów". Kraków, 1881, str. 36 — 40 

 i tab. V. 



