— 396 — 



takie przeznaczenie, to tarcze musiały być płaskie, nie zaś w formie odcinku kuli 

 lub walca, wszystkiemi bowiem punktami spodu do powierzchni płaskiej przysta- 

 je. Takież same żelazka spotkałem w muzeum Kopenkageńskiem, gdzie mnie 

 jednak co do przeznaczenia ich objaśnić nie umiano. 



4° Groty od lanc z żalnika Kwiatkowskiego posiadam cztery zupełnie od- 

 mienne; różnice stanowią tu stosunek długości ostrza do długości tulejki, służą- 

 cej do obsadzenia grotów na drzewcach. Największy Nr 10 — 30 ctm. długi, ma 

 tulejkę bardzo mało krótszą od ostrza samego, prawie zupełnie płaskiego, z nie- 

 znaczną wyniosłością przez środek; roboty niestarannej. Drugi Nr 11, 18 ctm. 

 długi, z tulejką równą ostrzu, roboty staranniejszej, spojenia na tulejce dopatrzeć 

 niemożna, gdy u poprzedniego widoczna szpara z powodu niedokładnego spojenia. 

 Trzeci Nr 12, 15,5 ctm. długi; ostrze tutaj trzy razy dłuższe od tulejki. Czwar- 

 ty Nr 13 co do długości, z powodu odkruszenia tulejki, oznaczyć się niedający, 

 odróżnia się od poprzednich płaskich wyniosłym i ostrym kantem krwiotocznym, 

 wzdłuż grotu się ciągnącym. 



"Wszystkie groty te są żelazne, nie stalowe; materyjał użyty na nie dosko- 

 nałego gatunku, spójny i giętki tak, iż doświadczony kowal w Brudzyniu, który 

 oglądał i próbował je, mocno zbudowany zapewniał, iż takie żelazo niezawsze 

 się spotyka. Liczne groty znalezione w Kwiatkowie, nie zdaje mi się, aby były 

 dowodem wojowniczego charakteru mieszkańców; tulejki ich nieobszerne, tak że 

 w największej zaledwie palec środkowy się mieści, świadczą, iż raczej do łowów 

 jako pociski, niżeli jak lance dzisiejsze do kłucia były używane. Tak cienkie 

 drzewce, jakkolwiek z twardego i ciężkiego drzewa robione, nie mogły być uży- 

 wane wobec okuwanej żelazem tarczy, a nawet choćby oporu kości ludzkich; zbyt 

 łatwo pękające, czyniłyby wojownika bezbronnym. Pomimo jednak, iż żalnik 

 Kwiatkowski innych narzędzi wojennych nie dostarczył, sądzę, że one istnieć tu 

 musiały; bo, że wojna nie była mieszkańcom obcą, dowodzą umba od tarcz, chyba 

 wyłącznie w wojnach używanych. 



Z przedmiotów użytku domowego żalnik Kwiatkowski dostarczył pięć no- 

 ży, z których największy Nr 14, kuty mocno, o grubym grzbiecie, ma długo- 

 ści w samem ostrzu, nielicząc trzonka, ctm. 16, najmniejszy Nr 15— ctm. 6,5, da- 

 lej nożyce Nr 16, formą swą bardzo zbliżone do używanych dziś do strzyżenia 

 owiec, sprzączka do paska, pięć haczyków Nr 17, 18, 19, 20, szydło i inne bardzo 

 drobne żelazka. Tutaj wreszcie należy fibula bardzo prostej roboty, przedsta- 

 wiona w rysunku pod Nr 21. 



Noże wogóle dość są pospolite w przedhistorycznych grobach; znalezione 

 w Kwiatkowie niczem szczególnem się nie odróżniają. 



O wiele rzadsze nożyce, w okolicach Koła. zdaje się do osobliwości nie na- 

 leżały, w roku zeszłym ofiarowano mi drugie tejże samej formy, znalezione razem 

 z żelaznem umbo w urnie na gruntach wsi Barłogi, między Kołem a Kłodawą 

 Najciekawszemi z wyrobów żelaznych zdają mi się haczyki, których tutaj znale- 

 ziono pięć w czterech odmiennych typach. Jakie było przeznaczenie ich, odga- 

 dnąć nie umiem; pierwsza myśl, iż służyły do zamykania drzwi od domów lub 

 sprzętów domowych, np. w rodzaju naszych szaf, po bliższem rozważeniu kształ- 

 tów nie zdaje mi się prawdopodobną. Największy przedstawiony w rysunku pod 



