— 40(5 — 



większa długość czaszki tej — 191,5 mm., szerokość 140 mm. Pomijając szcze- 

 gółowe pomiary tej czaszki, rysunki w % naturalnej wielkości na tablicy Nr XV 

 najlepiej dają wyobrażenie o kształcie tej czaszki z boku, z góry i z tyłu. Z gó- 

 ry (n. v e r t i c a 1 i s) fig. 3a widzimy owal niezbyt prawidłowy, szwy dobrze za- 

 chowane, mało zazębione. Z boku (n. l a t e r a l i s) (fig. 3b) czoło dosyć ni- 

 skie, sklepienie dosyć płaskie, w % szwu strzałkowego pochyło na niezbyt wy- 

 pukloną przechodzi potylicę; łuki brwiowe niezbyt wydatne. Z tyłu (n. o c c i- 

 p i t a 1 i a) z lewej strony kości potylicznej, uderza nas otwór prawie okrągły, 

 obrzeżony zaokrąglonym kostnym jakby wałem, a u wewnętrznej strony zaklę- 

 śnięcie nieznaczne tego wału; największa poprzeczna średnica otworu wynosi 

 27 mm., podłużna 22,5 mm. Na fig. 3c widzimy całą część potyliczną z otworem 

 trepanowym, a rysunek sam jest nieco większy od połowy naturalnej wielkości. 



Czaszka ta jest jak już wyżej wspomnieliśmy pierwszą trepanowaną znale- 

 zioną na ziemiach dawnej Polski; lecz znalezioną w warunkach i otoczeniu zupeł- 

 nie odmiennych od czaszek trepanowanych, dosyć często napotykanych w dol- 

 menach i jaskiniach Francyi, z epoki kamienia gładzonego czyli t. z. neolity- 

 cznej '). Czaszka z Maryj enhauzu należy do epoki o wiele wieków późniejszej, 

 kiedy w szerokiem użyciu były bronz i żelazo, nie przedstawia żadnego podobień- 

 stwa, ani nawet zbliżenia do trepanacyi neolitycznych francuskich, które odby- 

 wały się przez skrobanie czaszki na wylot i nie w kości potylicznej, lecz najczę- 

 ściej w ciemieniowej, tak że napewno niemal twierdzić możemy, że czaszka z Ma- 

 ryj enhauzu była prześwidrowywaną (trepanowaną) podług prawideł sztuki (1 e ge 

 a r t i s) zapomocą stalowej cylindrycznej piły, czyli tak zwanego trepana i ele- 

 watora u lewego końca rany kości w celu podniesienia lub wydobycia zapadłego 

 kawałka, po którym nawet ślad pozostał na wewnętrznej blaszce kości u prawe- 

 go brzegu otworu. Tak więc pod względem archeologicznym równie jak i ant.ro- 

 pologo-anatomicznym, czaszka ta nie należy zgoła do tych osobliwości, jakiemi 

 są neolityczne czaszki trepanowane. 



') Patrz Bro ca. Revue d' Antropologie. T. VI, 1 877- 



