— 417 - 



słusznie więc ją nowsi grammatycy nasi poczytują za coś w mowie naszej nie- 

 zwykłego; słusznie też prof. Baudouin de Courtenay zaprzecza prawdziwości 

 twierdzenia Miklosicha, jakoby Kopczyński wbrew wymawianiu (?) chciał na- 

 rzucać formę w Polsce 60 ). Rzeczywiście z teoryi i analogii wynika, że zakoń- 

 czenia -s z c z c być tu niemoże; ale w praktyce było inaczej. Od czasu bowiem 

 pierwszych druków pisano w Polszczę; dowody na to w Ohwalczewskim, 

 Bielskim, Kochanowskim i gdzieindziej 6I ). Czy także i wymawiano w P o 1- 

 . s z c z e? Zapewne tak, a przynajmniej w pewnych okolicach, bo jakże inaczej 

 moglibyśmy w r ytłumaczyć dwa następne fakta: naprzód, że forma Polszczę 

 przetrwała w wymawianiu aż do początku bieżącego stulecia 62 ) i lat temu pięć- 

 dziesiąt miała silnych obrońców w członkach Deputacyi Ortograficznej 63 ); po- 

 wtóre, że się dostała jako osnowa nazwy Polski do języków białorusińskiego, 

 ukraińskiego, wielkoruskiego i litewskiego ° 4 ). 



Skądże się wzięła ta forma zagadkowa? Jeden z gramatyków naszych 

 myśli, że przez naśladowanie Rusinów; ale na to trudno się zgodzić, dla powo- 

 dów oczywistych. Wątpię też, aby szcz w polszczyć wplyńą-e mogło na 

 postać Polszczę, bo to czasownik bardzo niedawny; prędzej może polszczy- 

 zna, wyraz już w XYI w. używany; ale i to bardzo niepewne. Andrzej 

 Sztochel twierdzi, że widział w druku nawet ińerwszy przypadek Polszczą, 

 ale i to wątpliwe 65 ). Ozy nie istniała jaka błędna analogija w języku? 

 Nadaremnie jej szukałem. Podaję dwa następne domysły, które za takie tylko 

 poczytuję. 



1. Ozy forma w Polszczę nic jest następstwem staroświeckiej pisowni, 

 która używała znaków s z, ez na brzmienia s, c ? Że czasami grafika wpływać 

 może na brzmienie wyrazu, tego mamy przykład na dawnej formie łacińskiej 

 Sandivogius, w której g znajduje sic tylko z powodu dawnego sposobu 

 pisania g zamiast j; podobnież wyrazy i m ć, i m ci powstały z graficznego je- 

 dynie skrócenia słów: ,. jego miłość - ', „jego miłości". Czeskie nazwiska J i r e- 

 ćek, Jiskra pisały się dawniej Girećek, Giskra; z tego powodu nieraz 

 wymawiano je, co i dziś czasem słychać, z wyraźnem g, chociaż głoska ta wyrażała 

 tylko j. Nie stać mię w tej chwili na więcej przykładów tego rodzaju wpływu 

 grafiki w zakresie mowy polskiej. Jeżeli hipoteza ta ma coś za sobą, to się 

 odszuka z czasem i więcej odpowiednich przykładów. 



2. A może forma w Polszczę jest z kategoryi tak zwanego zbytku 

 gorliwości głosowej, dla uniknięcia niby mazurzącego zakończenia na -s c e. 

 Może zdawało się niektórym, iż mówią poprawniej i nie mazurzą, poprawiając 

 wPolsce na wPolszcze? Oto nieco przykładów niewczesnej gorliwości, 

 wziętych z ust ludu : w t e n c a s z (zamiast wtenczas), kużdego caszu, 

 czeber, czało (zamiast czoło, chcąc zapewne uniknąć „gminnego" pochyle- 

 nia jakoby a: czało); Polacy na Ukrainie mówią z a w i e r z u c h a, a niepi- 

 śmienni Polacy litewscy mówią: s p r z ę ż y n a, krzyształ, kortofle, 

 k o t o 1 i k i t. p., aby , nie być podejrzanemi o „gminne" r i a, w wielu razach 

 odpowiadające polskim rz, o. 



