90 
kende uitspraak toch wel een kern van waarheid bevat. „Jedenfalls 
immer noch eine bessere Angabe des artbildenden Unterschiedes 
als „das Denken" ; übrigens auch nicht völlig zutreffend, da die 
anthropoiden Affen die Unperiodicität der Brunst mit dem Menschen 
gemein haben," zegt von Hartmann '). 
1) E. VON Hartmann, Philosophie des Unbewussten, O^^c Auflage, p. 178. Na 
lezing van von Haktmann's hoofdwerk, zou ik dit „artbildende Unterschied" 
willen voorstellen: De mensch is het eenige dier, dat zieh zijner onbewustheid 
bewust kan worden. 
Deze onbewustheid is nochtans enkel voor den meer intellectueelen mensch 
weggelegd. Zal het ooit doordringen tot het bewustzijn van den niet-intellectu- 
eelen mensch, dat de drijfveer tot al zijn handelen in het onbewuste gezocht 
moet worden ? 
Nadat ik bovenstaande geschreven had, kwam mij een artikel „Prometheus", 
van de bcgaafde schrijfster en psycho-analyste Carry van Brüggen in banden. 
Daar zij op zoo uitnemende wijze mijne bedoeling verduidelijkt, kan ik de ver- 
leiding niet weerstaan, haar hier even te citeeren. 
„De illusies van het zelfstandig willen en het zelfstandig denken", schrijft ze 
(„Groot Nederland" 1918, I, pag. 76), „komen voort uit het misleidend aanzien, 
van onze hartstochten en energieën, waarin zoo krachtig het „Ik" zieh schijnt 
te openbaren, dat het werktuig zichzelf leidend beginsel waant. Zoo zou de val- 
lende steen, kon hij, van zichzelf getuigen: „ik spring" en de piano bespeeld 
door menschenhand »)ik zing", en de boom, door wind bewogen „ik wuif. Maar 
de bewuste mensch, de mensch in wien gedacht wordt, beseft dan ook, dat er 
in hem gedacht wordt, dat »het denken" is een werking, eene openbaring van 
het Eene, zoo goed als „het regenen" en »het roesten", „het veranderen" en „het 
sterven" — het denken is een creatie, waarvan de productie heet: Waarheid. 
Verreweg de meeste menschen kunnen dit volkomen afstand doen van zich- 
zelf niet verdragen, de illusies van vrij machtig denken en vrijmachtig willen — 
en zoovele andere illusies — behooren tot de absoluut noodzakelijke onderdeelen 
van hun geestelijke uitrusting. Omdat dit zoo is, zuUen ze zieh tegen de klaarste 
evidentie in aan de illusies blijven vasthouden. Die behooren tot hun wezen, 
daaraan steun verleenend, zooals de steunbladen de nog zwakke, ontplooide bloem. 
üntplooit zieh de bloem, zoo vallen de steunbladen, overbodig geworden, af, 
ontplooit zieh de mensch tot vollen geestelijken wasdom, zoo ontvallen hem een 
voor een de illusies van levensdoel en voortbestaan, van vrijmachtigheid en zelf- 
standigheid". 
Yergelijk ook, wat Prof. Dr. C. Winki.er opmerkt in zijn critisch opstel „Het 
Stelsel van Prof. Sigm. Freud", versehenen in „Geneeskundige Bladen" (1917), VIII, 
pag. 298: „Met onverwoestbaar geloof in de causaliteit van alle psychisch geheu- 
ren, heeft hij (Freud) in het midden van zijn stelsel een schitterende grondgedachte 
geplaatst. Van alles wat wij bewust doen, ligt de sleutel in onze onbewuste 
zenuwwerkdadigheid. Tot zoover gaan wel de meeste denkers met hem mee". 
Ook A. M. Benders, „De invloed van het Gevoel op de Redelijkheid van ons 
Denken" (1918), wil ik hier even citeeren, waar hij schrijft (pag. 12): „Dat iemand 
weet waarom hij een bepaalde meening over iets heeft, waarom hij bepaalde 
