182 
EEN RELIQUIE VAN EISE EISINGA. 
wijzer: eene verklaring, waaruit blijken zal, dat de inrichting en het 
gebruik tezamen eenvoudig neerkomen op een zeer schrandere »con- 
structieci eener bekende formule. Dat de vinding dier constructie aan 
Eisinga moet toegeschreven worden zou ik, bij het vele, dat reeds vóór 
hem over zonnewijzers was geschreven en uitgegeven, niet durven 
beweren: wel is het zeker dat hij dezen wiskundigen grondslag van 
zijn werk ten volle moet hebben verstaan; dat bijna een halve eeuw 
na hem Eble met zijn »horoscoop« op ruimere schaal een dergelij- 
ken weg heeft bewandeld, en dat een eeuw vóór laatstgenoemden 
iets dergelijks begonnen is door den beroemden Lambert, met wien 
Eisinga zooveel overeenkomst vertoont naar aanleg en oorsprong, doch 
— door opleiding en omstandigheden — helaas niet naar loopbaan en 
wetenschappelijke beteekenis. 
De nu hier volgende korte verklaring is noodzakelijk wiskundig, 
doch zulks is bij dit onderwerp — hoe populair ook gewenscht — 
nu eenmaal onvermijdelijk. Zeer waar blijft steeds hetgeen LittroW' 
daaromtrent zegt in zijne y>Wunder des Ilimmelsii. Toch zijn wij tot 
deze verklaring tegenover den maker (en den lezer) verplicht, en 
wel vooral wegens het mede daaraan te ontleenen indirecte kenmerk 
van echtheid, hierboven bedoeld. 
Terwijl bij de gewone, vaste zonnewijzers de tijd onmiddellijk wordt 
gekend uit den uurhoek (óf het azimuth) der zon, wordt door Eisin- 
ga’s zak-zonne wijzer de uurhoek der zon geconstrueerd uit hare hoogte, 
naar de formule : 
Cos u zz 
sin h 
iz — tg tg D, . 
cos ^ cos D & * ö ’ 
• ( 1 ) 
welke betrekking volgens de bolvormige driehoeksmeting bestaat tus- 
schen den uurhoek u der zon, de zonshoogte /i, de geografische breedte 
jS der plaats en de declinatie D der zon. 
Tot de aflezing van den uurhoek (in tijd) is bestemd de halve om- 
trek ())uurcirkelc(), beschreven met den straal OM zz 45 mM. (Zie fig. 2), 
welken straal wij r noemen. Met OM maakt de lijn Oc een’ hoek, 
gelijk aan de geografische breedte ,S, hier z: 53 ‘^15' genomen. De 
loodlijn Mc, in het middelpunt des uurcirkele op diens straal OM op- 
r 
gericht, snijdt Oc in het punt c, weshalve Oc zz ^ is. Met deze 
cos p 
lengte Oc als straal, is hier de cirkelboog VcW beschreven, en tevens 
