14 
JAN RÜDOLPH DÈIMAN. 
Deze proef was van het grootste belang om een voornaam beginsel 
der nieuwe theorie , dat der scheikundige verbindingswarmte , beter 
te bevestigen , te meer daar het ontstaan van warmte , bij scheikundige 
verbindingen in het algemeen , nog te uitsluitend aan verbrandings- 
processen werd toegeschreven; bovendien vermeerderde zij het aantal 
bewijzen tegen het phlogiston en dwong zij de phlogistici nieuwe 
middelen ter verklaring van dit verschijnsel op te sporen. De Bel- 
gische scheikundige van mons , ofschoon in de verklaring van het 
verschijnsel met deiman verschillende , was van de juistheid der proef 
volkomen overtuigd en schreef zonder eenig voorbehoud aan den heer 
KASTELEiJN te Amsterdam, dat »de eer der ontdekking van deze 
werkdaad als werkdaad , het geleerde gezelschap onverdeeld en onver- 
minderd toekwam.” 
Als van minder direct belang voor de anti-phlogistische theorie 
kunnen wij de quantitatieve onderzoeking van het stikstof-monoxyde , 
het oxyde gazeux d’Azote van priestley, met stilzwijgen voorbijgaan; 
ik wil hier slechts aanstippen , dat het weer deiman en de Hol- 
landsche scheikundigen waren , die deze verbinding haar juiste plaats 
in de stikstof-zuurstofverbindingen hebben aangewezen. Eenigszins 
langer wenschte ik stil te staan bij hunne onderzoekingen over de 
gassoorten, ontstaan door inwerking van zwavelzuur op alkohol, en 
bij die over den oorsprong der stikstof , indien waterdamp door gloeiende 
buizen werd gevoerd. De eerstgenoemde zouden licht ontsteken in de 
toen nog duistere en verwarde voorstelling van de samenstelling der 
brandbare gassen in het algemeen , de laatste zouden voor goed een 
einde maken aan het phlogistische stelsel. In korte trekken zal ik 
trachten de beteekenis van deze onderzoekingen uit een te zetten. 
Yan de koolwaterstoffen valt op te merken, dat zij tot op 1776 
steeds voor waterstof werden gehouden of in het algemeen, zoo als 
ook in de vroegere verhandelingen van deiman , voor brandbare lucht , 
totdat volta in bovengenoemd jaar bij de verbranding van het 
koolstofdioxyde aantoonde. Yan deze ontdekking had men echter 
weinig of geen partij getrokken om tot de kennis hunner samenstel- 
ling te geraken ; evenmin gaven de uitgebreider onderzoekingen van 
berthollet een betere uitkomst. Deiman bepaalde de samenstelling 
niet volgens analytische methode , maar door synthese. Uit de bekende 
samenstelling van den alkohol en van het zwavelzuur moest nood- 
zakelijk die van de koolwaterstoffen kunnen worden afgeleid. Zij 
konden dus zwavel, koolstof, waterstof en zuurstof bevatten. Zwavel 
