GESCHIEDENIS VAN DEN THERMOMETER. 
173 
met de handen eenige lucht uit den bol drij ft. ’t Gevolg is , dat bij 
de daarop volgende bekoeling en inkrimping der overgeblevene lucht 
het water in de buis opstijgt , en dat dit dan door beurtelings te rijzen 
of te dalen een afkoeling of verwarming der ingesloten lucht aangeeft. 
Castelli zelf zag in 1603 galilei^ met dat toestel proeven doen, 
zoodat aan drebbel, wiens vermeende warmtemeter voor ’t eerst in 
1604 beschreven is (in zijn werk De Elementis ) de prioriteit althans 
niet kan toekomen. Doch er is meer. Het toestel van drebbel was eene 
luchthoudende retort , waarvan de hals onder water werd gedompeld 
en waaruit een deel der lucht door verwarming werd verdreven. Na de 
bekoeling steeg het water in den hals op en diende nu aan drebbel 
tot bewijs , dat lucht door verwarming uitzet en door verkoeling 
inkrimpt. De gedachte nu - — en hierop komt het aan — om die 
uitzetting en inkrimping der lucht als maat te bezigen voor de warmte , 
of om althans eenigermate] daarmede temperaturen te schatten , die 
gedachte wordt niet] uitgesproken. ^Waarschijnlijk zag- drebbel in zijn 
toestel, waarin het water door de temperatuursveranderingen der om- 
geving beurtelings rees en daalde eene soort van perpetuum mobile. 
Gelijk wohlwill uitvoerig aantoonde, werd gedurende de eerste helft 
der 17 de eeuw zeer algemeen eene dergelijke voorstelling aan de schijn- 
baar spontane beweging van het vocht in den thermometer vastge- 
knoopt ; velen , zooals reyher , von guericke , becher drukten dit zelfs 
in de namen uit , die zij aan ^door hen geconstrueerde] luchtthermo- 
meters gaven. Dit maakt nu ook begrijpelijk , hoe men er toe kwam 
om aan die thermometers den naam van drebbel vast te knoopen , die 
wegens zijne boven beschreven proef door velen als ontdekker van de 
eeuwigdurende beweging beschouwd werd. De lang] gebruikelijke be- 
naming »instrumentum Drebbelianum” heeft volgens wohlwill in de 
literatuur den volgenden oorsprong. In 1624 gaf de fransche natuur- 
kundige , pater leurechon , onder den titel van Recréations mathématiques 
een boek uit , dat veel opgang maakte en in verscheidene talen is 
overgezet. Terwijl nu de nederlandsche , duitsche en engelsche vertalin- 
gen , daar waar van den thermometer sprake is , streng het oorspronke- 
lijke volgen , heeft de latijnsche vertaler (kaspar ens , luthersch 
priester te Lorich) zich met den titel van een der hoofdstukken eene 
kleine afwijking veroorloofd. Leurechon’s opschrift: »du thermomètre 
ou instrument pour mesurer les degrez de chaleur ou de froidure qui 
sont en 1’air” geeft hij weêr door: »de thermometra sive instrumento 
Drebiliano quo gradus caloris frigorisque aëra occupantis explorantur” 
