240 
POPULAIRE NATUURKUNDIGE VOORDRACHTEN. 
Wij hebben thans nog de luchtexpansie -machines te bespreken. Vooraf 
nemen wij weer enkele proeven. In een cilinder duwen wij snel een 
luchtdicht sluitenden zuiger, die hol is en een stukje zwam bevat. Bij 
het uithalen van den zuiger bemerken wij , dat het zwam vuur heeft 
gevat, hetgeen bewijst, dat bij het samenpersen der lucht warmte is 
ontstaan. In een metalen vat hebben wij lucht saamgeperst ; daarna het 
zoolang laten staan , dat het de temperatuur der omringende lucht heeft 
aangenomen. Laat men nu de saamgeperste lucht uitstroomen tegen 
het oppervlak van een met een galvanometer verbonden thermo-elec- 
trische zuil , dan duidt de afwijking der naald afkoeling aan. Bij het 
uitzetten is de lucht dus afgekoeld. Deze afkoeling kan men ook laten 
zien , door de lucht weg te zuigen uit een inwendig bevochtigden 
glazen bol, waarachter men een lichtbron heeft geplaatst. Telkens als 
de lucht er in wordt verdund , ontstaat er een nevel , omdat de water- 
damp , die in den bol is , bij de uitstrooming der lucht afgekoeld wordt. 
Beide verschijnselen , zoowel de verwarming bij de samenpersing , 
als de afkoeling bij verdunning der lucht , kunnen ook met een 
zelfde toestel worden aangetoond. Men maakt daartoe gebruik van 
een grooten glazen ballon , dien men in gemeenschap stelt met een 
met gekleurd water gevulden open manometer. De ballon kan ook 
door een buis met kraan met de buitenlucht in verbinding gesteld 
worden. Stel , dat deze kraan in den aanvang open is , zoodat de lucht 
in den ballon een drukking van 1 atmosfeer heeft en de vloeistof in 
de beide manometerarmen even hoog staat. Met een zuigpomp ver- 
wijdert men nu een gedeelte der lucht uit den ballon , sluit dan de 
kraan en wacht tot de vloeistof in de manometerarmen zich niet meer 
verplaatst, hetgeen het bewijs levert dat de temperatuur van de in 
den ballon aanwezige verdunde lucht dezelfde is als die der buiten- 
lucht. Nu opent men snel de kraan ; de buitenlucht dringt in den ballon 
binnen en zoodra de vloeistof in beide manometerarmen even hoog 
staat, sluit men de kraan. Onmiddellijk daarna ziet men de vloeistof 
in den met den ballon verbonden arm stijgen , in den anderen dalen. 
Daaruit volgt dRt de spanning van de lucht in den ballon na het 
sluiten der kraan vermindert , waaruit op te maken valt , dat deze lucht 
afkoelt en dus oorspronkelijk warmer was dan de buitenlucht. Door 
het instroomen der buitenlucht in den ballon was dus de lucht ver- 
warmd geworden. 
Persen we daarentegen lucht in den ballon en wachten we weer , 
tot de manometer blijft staan, openen dan de kraan, laten lucht uit- 
