IJS EN KUNSTMATIGE VOORTBRENGING VAN IJS. 
241 
stroomen en sluiten ze weer , als de vloeistof in beide armen even 
hoog staat , dan neemt men daarna waar , dat de vloeistof in den met 
den ballon verbonden manometerarm daalt. Daaruit blijkt dat de span- 
ning der lucht toeneemt, dat de lucht derhalve warmte van buiten 
opneemt en door het uitstroomen dus afgekoeld was. 
Deze afkoeling neemt men ook waar bij heeten stoom , die uit een 
stoomketel stroomt. Onmiddellijk aan de uitstroomingsopening zou men 
de hand , die men in den stoom stak , branden ; maar iets verder er 
af kan men ze ongestraft er in houden. Bij sterk saamgeperste lucht 
kan de afkoeling, door de uitstrooming veroorzaakt, zeer sterk zijn. 
Dit ondervinden b. v. de arbeiders in de toestellen , waarmede de pijlers 
van bruggen pneumatisch worden gefundeerd. Dezen arbeiden in lucht 
van enkele atmosferen drukking. Laten zij bij het overgaan in de buiten- 
lucht de saamgeperste vochtige lucht uit de ruimte , waarin zij zich 
bevinden , wat snel ontsnappen , dan verkeeren zij als het ware in 
een ijskoude mist. Zoo kwam het ook voor tijdens het maken van den 
tunnel door den Mont-Cénis , waarbij men van sterk samengeperste lucht 
gebruik maakte om de boren in beweging te brengen , dat deze lucht 
bij uitstrooming een zoo sterke afkoeling onderging , dat de daarin 
aanwezige waterdamp niet alleen tot water maar tot ijs werd afgekoeld. 
Bij al deze verschijnselen hebben wij te doen met de betrekking tus- 
schen arbeid en warmte. Wordt lucht saamgeperst , dan heeft men, terwijl 
men den zuiger verplaatst , een zekere kracht uit te oefenen ; die kracht 
verricht daarbij arbeid ; wij leggen aan het samenpersen der lucht eene 
zekere hoeveelheid arbeidsvermogen ten koste en eene aequivalente 
hoeveelheid warmte komt daarvoor in de plaats. Hadden wij gemid- 
deld een kracht van 1 kilogram uitgeoefend en den zuiger 1 meter 
verplaatst, dan zouden wij een arbeid van 1 kilogrammeter hebben 
uitgeoefend. Hadden wij tot samenpersing der lucht 424 kilogram- 
meters arbeid verricht , dan zou er zooveel warmte ontstaan zijn , als 
noodig is om 1 kilogram water 1° C. in temperatuur te doen rijzen , 
dus 1 calorie. Omgekeerd verdwijnt warmte in aequivalente hoeveel- 
heid als de saamgeperste zich uitzet. 
Wij kunnen nu de werking der luchtexpansie-machines begrijpen. 
In beginsel komt deze hierop neer , dat de lucht door een pomp in- 
gezogen en saamgeperst wordt ; de daardoor ontstane warmte wordt 
door koelwater afgevoerd. Deze afgekoelde saamgeperste lucht laat men 
zich uitzetten en de daarbij ontstane afkoeling doet het omringende 
water bevriezen. 
