286 
OVER FJORD- VORMINGEN. 
In den laatsten tijd heeft echter de overtuiging meer en meer veld 
gewonnen , dat het vroegere ijsveld van Skandinavië , toen het zijne 
aan zienlijkste uitgestrektheid bezat, het Noordduitsche en Russische 
laagland tot aan de blokgrens bijna geheel bedekte, de Noordzee 
vulde en zich , in vereeniging met de ijsstroomen der Schotsche gletschers, 
ten noorden van Groot-Brittannië nog een eind ver in den Atlan- 
tische Oceaan uitstrekte. Deze ruimte , hoe aanzienlijk zij ook zijn 
moge , is niet veel grooter dan die , welke thans nog , in Groenland , 
door het landijs wordt ingenomen. 
De Oostzee was toen een wijd , doch ondiep zeebekken , dat een deel 
der IJszee uitmaakte , evenals de Noordduitsche zee. Hierin werd het 
water gemakkelijk door den ijsstroom verdrongen , zoodat deze zich 
ongestoord een weg kon banen. Om eene uitgebreide ijsmassa te doen 
verbreken of in ijsbergen te doen uiteenvallen , hetgeen de zeelieden 
kalven noemen, moet de buitenkant daarvan op eene diepte komen, 
waar het in zeewater gedompelde gedeelte , ten gevolge van zijn ge- 
ringer soortelijk gewicht , tracht te drijven. Nog bewaart de ijsstroom 
zijn samenhang en strekt zich verder in zee uit ; eindelijk wordt echter 
het uiteinde door golfslag of wind weggescheurd en drijft , als een 
ijsberg , op de oppervlakte der zee. Daartoe moet omstreeks achtmaal 
meer ijs onder dan boven den zeespiegel liggen, zoodat eene ijslaag 
van 900 meters dikte eene diepte van 800 meters eischt, voor zij 
begint te kalven. 
De oorsprong der ijsstroomen en den weg , dien zij volgen , blijkt 
uit den aard der medegevoerde gesteenten , dusgenoemde zwerf- 
blokken en de richting van groeven , die zij in het gesteente hebben 
gemaakt, waarover zij zich bewogen en die met sledesporen kunnen ver- 
geleken worden. Somtijds zijn de strepen haarfijn en in grooten getale 
naast elkander aanwezig, allen evenwijdig, alsof zij met een graveer- 
toestel in het gesteente waren voortgebracht. Elders zijn de schram- 
men grover , alsof zij met eene fijne , puntige hark in een bloembed 
waren gemaakt , terwijl men soms twee verschillende richtingen daarbij 
aantreft , welke aantoonen dat de ijsstroomen niet altijd dezelfde 
richting volgden. Op andere plaatsen loopen de krassen onregelmatig , 
in alle mogelijke richtingen. Gestreepte en geschramde gesteenten 
vindt men langs de wanden , gekraste daarentegen op den bodem van 
een ijsstroom. 
Insgelijks kan men gemakkelijk den zin der richting bepalen , waarin 
het ijs zich bewoog. Aan de voorzijde van verhevenheden , waarover de 
