OVER FJORD-VORMINGEN. 
287 
gletschers hun weg namen, den dusgenoemden stootkant, zijn de 
groeven veel dieper dan aan den achterkant , de dusgenoemde 1 ij z ij d e , 
waar zij dikwijls geheel ontbreken. 
De ijsstroomen van noordelijk Finland strekten zich oostelijk nit 
over de Witte Zee en zuidelijk over het Ladoga- en Onega-meer. 
Die van noordelijk Zweden en westelijk Finland richtten zich zuid- 
waarts, over het Wener- en Wetter-meer, over de half cirkel vormige 
golven van Riga , Memel , Dantzig en Rügen , die hare komvormige 
gedaante wellicht aan het ijs te danken hebben en gingen verder tot 
aan de gebergten van Midden-Duitschland. Te Rüdesdorf bij Berlijn 
vond men gletscherkrassen en tachtig grootere en kleinere reuzen- 
ketels; deze laatsten werden ook in Pommeren en Silezië op ver- 
schillende plaatsen , aangetroffen. De aardpijpen in den Pieters- 
berg bij Maastricht, overeenkomende met de puits naturels of orgues 
géologiques in het Noorden van Frankrijk en de omstreken van Parijs, 
benevens de sandgalls of sandpipes der Engelsche kust , behooren mede 
tot de vormingen van het gletscherijs 1 . Door de Pommersche heuvel- 
reeks in hunne zuidelijke richting gestoord , waren andere ijsstroomen 
van Midden- en Zuid-Zweden genoodzaakt zich westelijk om te bui- 
gen ; zij namen hun weg over de Deensche eilanden , Jutland en 
Sleeswijk en bereikten zelfs het Noorden van ons vaderland. 2 De 
gletschers van zuidwestelijk Zweden en Noorwegen volgden de 475 
meters diepe kloof, die zich in het Skager-Rack , voorbij Kaap Lindes- 
naes , langs de kust uitstrekt , tot *bij Stavanger , om hier in noord- 
westelijke richting de Noordzee over te steken. Toch zijn andere 
Noorweegsche ijsstroomen , met hunne zwerfblokken , naar Jutland , 
Hamburg en waarschijnlijk ook naar Urk gekomen , wellicht door eene 
toevallige afwijking van de gewone bewegingsrichting. 
1 Uitvoeriger besproken door van cacker , t. a. p. , blz. 300. 
2 Zoo vindt men, op de Drentsche heidevelden, groote en kleinere brokken fijn- en 
grofkorrelig rood graniet, syeniet en silurischen zandsteen, afkomstig uit Gothland (de 
deksteen van het hunebed te Rolde, bij Assen, weegt 18000 kilogram), grauw graniet 
uit Upland en porfier uit den omtrek van Fahlün. In den Hondsrug , bij Groningen , 
treft men groote hoeveelheden bovensilurischen kalksteen aan, afkomstig van het eiland 
Gothland. Verder vindt men in Urente en Groningen dioriet en amphibool uit het trap- 
gesteente van Smaland, op de Bergumerheide in Friesland krijt en vuursteen van 
Schonen en Rügen, terwijl men bij Vollenhove Zweedsch magneetijzer-zand aantreft 
(zie: Dr. w. c. h. staring, De bodem van Nederland , II, blz. 21 tot 164). Deze stee- 
nen werden vroeger te Steenwijk in groote hoeveelheden verscheept en naar Holland gebracht , 
waar zij tot bescherming der zeedijken dienden. Dit stadje heeft daaraan zijn naam te danken. 
