STUDIËN AU F JAVA. 
191 
in <ie bladeren dikwijls ook een gevolg van bijzondere aanpassing is. 
Prof. Detmer heeft ook de grootte der verdamping van de planten 
op Java en te Jena met elkaar vergeleken. Tusschen Haberlandt en 
Giltay bestaat een verschil in hun berekening van de grootte der 
verdamping in de vochtige warme landen van de tropen en de stre- 
ken met gematigd klimaat. Haberlandt beweert dat de planten 
in de tropen, ais zij niet direct door de zon worden beschenen, veel 
minder verdampen dan de gewassen van Midden-Europa, onder gelijke 
omstandigheden, midden in den zomer; zelfs zou dit ook nog het 
geval w r ezen indien de zonnestralen niet afgesloten zijn. Giltay heeft 
bij Helianthus in Buitenzorg, tegen dauw en regen maar niet tegen 
directe bestraling door de zon beschut, een gemiddelde verdamping 
van 0.6 gram per uur per dM 2 gevonden, Haberlandt in Graz0,73 
gram. Beschijnt de zon de planten, dan verdampen zij gemiddeld 
evenveel op Java en te Wageningen volgens Giltay, meer in Midden- 
Europa volgens Haberlandt. Uiterst moeilijk is het om deze verge- 
lijkende proefnemingen in de tropen en in Europa te doen onder 
volkomen gelijke omstandigheden; de schrijver van ons boek heeft 
er zich dan ook toe bepaald om den invloed te onderzoeken van direct 
zonlicht op de grootte der verdamping bij planten in de tropen (Bui- 
tenzorg) en in Midden-Europa (Jena). 
Dat Haberlandt een minder sterke verdamping vond, niet in direct 
zonlicht, in de heete, vochtige landen der tropen dan bij ons in het 
midden van den zomer, kan, zegt Stahl, een gevolg wezen van de 
groote vochtigheid der lucht, maar waarschijnlijk is het onjuist dat 
de verhouding ook zoo is als de zon de planten beschijnt. Dan toch, 
bij helder licht en groote vochtigheid, openen de stomata der blade- 
ren zich zoo wijd mogelijk, zoodat wij hier tot het paradoxaal klin- 
kend resultaat komen »dat een hoogere vochtigheidstoestand van de 
lucht het afgeven van waterdamp door de planten soms bevorderen 
kancc. Werkelijk bleek dit ook onder sommige omstandigheden uit 
de proeven van Detmer, en minder vreemd klinkt het ons dan ook, 
wanneer wij rekening houden met den invloed van de vochtigheid 
der lucht op de huidmondjes der bladeren : zij openen zich meer 
naarmate het licht sterker en de vochtigheid der omgeving grooter 
is, en dan is dus de verdamping het sterkst. Daarentegen verwondert 
het ons ook niet dat Detmer bevonden heeft dat in de tropen, bij 
beschijning der planten door de zon, deze meer verdampen dan in 
Europa, want de vochtigheid is er zooveel grooter. 
Het laatste hoofdstuk van het werk van Detmer is gewijd aan een 
bespreking van de wijze waarop caoutchouc gewonnen wordt in Sin- 
