308 
LEVEN EN WERKEN VAN JOSEPH PRIESTLEY. 
voordracht roemt. »Hij is niet — zegt zij — wat men een rede- 
naar noemt, hij gesticuleert en declameert niet, zijn stem en ma- 
nieren zijn die van een vriend die tot vrienden spreekt. cc Behalve een 
deel preeken, gaf hij, kort na zijn vestiging te Birmingham een 
»History of the Corruptions of Christianity« uit, dat hij voor het be- 
langrijkste werk hield, ooit door hem geschreven. Hij tracht langs 
geschiedkundigen weg hierin aan te toonen, dat het modern Christen- 
dom zeer afgeweken was van zijn oorspronkelijke beginselen. Wel 
had de reformatie verbetering gebracht, toch waren van de ingeslo- 
pen misbruiken en dwaalbegrippen, wier oorsprong hij aan de hand 
der kerkgeschiedenis opspoort, maar al te veel overgebleven. Ook in 
dit werk blijkt dat Priestley 7 , schoon geloovende in de bovennatuur- 
lijke macht en de goddelijke zending van Christus, dezen niettemin 
geheel voor mensch hield; a mere man , zooals hij zich uitdrukt. 
Eigenaardig is de methode door Priestley gevolgd om de ware leer van 
het Christendom te weten te komen : niet direct uit de boeken van het 
nieuwe testament, aangezien de eene thans er dit uit leest en de andere 
vaak juist het tegenovergestelde, maar indirect uit de wijze waarop de- 
eerste Christengemeenten die bijbelboeken hebben opgevat. Want voor 
hen zijn ze geschreven en men moet aannemen, dat zij in staat waren ze te 
begrijpen. Priestlëy’s verdiensten als theoloog zijn later door Engelsche 
liberale godgeleerden erkend ; zoo zegt de reverend Alexander Gor- 
don van hem : »hij is de voorlooper op den weg der historische- 
behandeling van bijbelsche en theologische vraagstukken . « 
Onder de toen levende orthodoxen verwekte daarentegen Priestley’s 
boekgroote verontwaardiging en weldra verschenen ettelijke tegenschrif- 
ten. En, wat opmerking verdient, omdat hieruit blijkt dat Priestley 
ook buiten Engeland naam had als theoloog, het boek werd in 1785' 
te Dordrecht in ’t openbaar door beulshanden verbrand, een bewijs 
— zegt Thorpe — dat de geest, die in de Dordtsche Synode opper- 
machtig was geweest, nog na circa twee eeuwen voortleefde. 
Dit alles belette Priestley niet met zijn studiën voort te gaan, als 
vrucht waarvan nog verschenen: »History of early Opinion concerning 
Jesus Christcc, in 4 dln. en »a General History of the Christian Church 
to the Fall of the Western Empirecc. 
Een voorname grief van de predikanten bij de Staatskerk tegen* 
Priestley was dat, in 1787 en ’88, de Dissenters door zijn toedoen 
Zondagsscholen oprichtten in concurrentie met de hunne, en dat hij in 
de bibliotheek zijner gemeente vrijzinnige boeken deed opnemen^. 
waardoor »kettersche meeningen en voor kerk en staat gevaarlijke 
leerstellingen door den geheelen omtrek verspreid werden. « Onge- 
