LEVEN EN WERKEN VAN JOSEPH PRTESTLEY. 
343 
vernuftig uitgedacht en treffend, doch van de wijze waarop hij ze 
uitlegt zegt hij dat ze PriestlEy’s eigen woorden bevestigt: »Ons 
»geloof aan de waarachtigheid eener leerstelling kan zoo vast zijn, 
»dat de ondubbelzinnigste uitspraak onzer zinnen dat ternauwernood 
>)kan schokken.... Hoe scherpzinniger iemand is, des te vaster zal 
»hij in zijn dwalingen verstrikt blijven, doordien zijn vindingrijk- 
heid hem alleen dient om zichzelf te misleiden en om aan de macht 
»der waarheid te ontkom en. « 
Wat in dit opstel treft is de openhartige bekentenis, dat hij op 
het punt heeft gestaan de leer van Lavoisier te omhelzen. De ver- 
klaring toch, door Guyton de iVTorveau, Grf.n, Fordyce en anderen 
van de gewichtsvermeerdering gegeven, die metalen door de verkal- 
king ondergaan, kon Priestley niet bevredigen. Een materie die 
the principle of levity zou zijn, een massa die de ontkenning van massa 
zou wezen, die afgestooten wordt door de aarde in plaats van aan- 
getrokken, is in zijn oog een totaal onbevredigende opvatting. »Maar 
— zoo vervolgt hij — als het phlogiston nu toch eens iets werkelijk 
»bestaande was, een weegbare stof, schoon dan ook van de uiterst 
»mogelijke lichtheid? Zoo ja, dan is de leer van Stahl nog te redden. 
»Mijn vriend Mr. Kirwan — een knappe schrandere Ier, even vlug 
»van geest als vaardig met de pen — heeft het denkbeeld geopperd, 
»dat phlogiston brandbare lucht zou zijn.c( En daardoor van de wijs 
gebracht, verzint Priestley proeven, die onberispelijk worden uitge- 
voerd, doch faliekant uitgelegd en hem stijven in ’t geloff dat Kir- 
wan T ) gelijk en Lavoisier ongelijk heeft. 
De tweede verhandeling van ’t zesde deel heeft tot titel : »over de 
schijnbare verandering van water in luchtcc. 
In 1774 had Priestley gevonden dat, als men water leidde door 
in een kolenvuur verhitte aarden buizen, er lucht ontwikkelde, slech- 
ter dan gewone dampkringslucht, die door afkoeling en samendruk- 
king niet meer tot water kon worden verdicht. Geen wonder dat die 
proef, waardoor een eeuwenoude strijdvraag op eenvoudige wijze 
afdoende beantwoord scheen, zeer de aandacht trok. Vooral was dit het 
geval in Priestley’s onmiddellijke omgeving, onder zijn medeleden 
van het Maangezelschap. Doch zijn proeven op allerlei wijzen her- 
halend, kwam hij ten slotte tot de overtuiging, dat hij zich vergist 
1) Deze bleek per slot van rekening beter vatbaar voor overreding 
dan Priestley. In 1792 schreef hij — naar Kopp mededeelt — aan 
Derthollet: »Na een 10-jarig verzet leg ik de wapens neer en geef het 
phlogiston op.... ’t Is onmogelijk het langer in stand te houden «. 
