N DE WESTPH A ALSC11 E KALKBERGEN. 
251 
Het Culm is samengesteld uit klei- en kiezelhoudende , schilferige 
gesteenten, afgewisseld door kiezelhoudende kalksteenlagen. De laatste 
worden geëxploiteerd in kalkovens , wier onoogelijk voorkomen en 
verstikkende rookwolken vaak de liefelijkste dalen ontsieren. De eerste 
vormen vaak lei , en groeven van deze bouwstof zijn meer oostelijk , 
bij den bovenloop van de Ruhr, niet zeldzaam. 
Diepzeedieren ontbreken er in en er zijn over de 50 plantensoorten 
in gevonden ; op enkele plaatsen zijn daarvan ophoopingen ontstaan , 
groot genoeg om dunne steenkoollagen te vormen. 
Dit alles bewijst dat het Culm in het Ruhr- en Lennegebied zich 
gevormd heeft in een ondiepen , vlakken zeeboezem. 
Zoo wordt dus ook hierdoor de juistheid der veronderstelling be- 
vestigd , dat het land in het Ruhrgebied zich gevormd heeft op 
de zachtglooiende helling van een Devonisch eiland. 
Dat de beide gesteenten , Culm en echte Koolkalk , zich gelijktijdig 
vormden kan niet betwijfeld worden. In beide komen overblijfsels van 
dieren voor, die zoowel in volle zee als aan de kust leefden. Ook kan 
het afgeleid worden uit hun overeenkomstige ligging op Eifelkalk en 
onder de steenkool. 
De wandelingen , waarop ik den lezer uitnoodig ons in gedachte te 
vergezellen , bepalen zich tot een terrein , dat , voor een deel , bestaat 
uit, wat de Duitschers noemen: »Flötzleerer Sandstein.” 1 2 
Daar waar de steenkool zich gevormd heeft in meren of moerassen 
buiten medewerking van de zee , vormt deze laag de onderste ver- 
dieping van de steenkoolformatie. 
De stijging van den bodem in het tegenwoordige Sauerland had in 
het oostelijk gedeelte sneller plaats dan in het westelijke. Daardoor 
waren slechts aan den benedenloop der Ruhr de omstandigheden 
gunstig voor de vorming van productieve steenkoolbeddingen , gelijk 
er aan deze rivier meer dan tachtig bekend en in bewerking zijn. 
Naar het oosten strekken zij zich waarschijnlijk niet verder uit dan 
tot Herdecke. 
Den lezer, die van plan mocht zijn ons voorbeeld te volgen, kan 
ik als gids aanraden het boekje van dr. kneebusch : Führer durch das 
Sauerland , Ruhr und Lennethal. 2 Ik heb hem alleen niet vertrouwbaar 
gevonden in zijn opgaven van afstanden voor gewone wandelaars. Ten 
1 Van Flötz = Steenkoolbedding. 
2 Uitgegeven te Dortmund, Köppensche Buchhandlung. 
