264 EENIGE 0NTW1KKELINGSM0MENTEN DER GROOTE HERSENEN. 
liet banennet doorloopen 1 , en daarbij verschillende deelen aandoen , 
waarbij nog komt dat sommige streken door vroeger of door herhaald 
gebruik meer dan anderen gangbaar , dat is voor korter of langer tijd 
blijvend veranderd zijn. Of met andere woorden, een sensibele of sensueele 
indruk kan zeer ingewikkelde processen in het leven roepen , te meer 
omdat vroeger ontvangen indrukken , die nog in de herinnering zijn 
•blijven voortbestaan, daarop kunnen inwerken. 
Deze processen , het denken en de daaruit voortvloeiende hande- 
lingen , kunnen verschillende graden van ontwikkeling en gecompli- 
ceerdheid bereiken ; het onderscheid tusschen menschelijke individuen 
onderling , zoowel als het onderscheid tusschen mensch en dier is ook 
in dit opzicht quantitatief , niet qualitatief. 
Immers langzamerhand heeft de intellectueele mensch zich uit een 
onbeschaafden vorm ontwikkeld ; en dit geldt zoowel phyletisch als 
individueel. Individueel groeide hij uit een niets wetend, hulpeloos 
kind , dat alleen de tendenz , de neiging tot verdere ontwikkeling 
moge hebben overgeërfd , maar dat zonder vele en moeitevolle , hem 
met geweld vaak opgedrongen lessen zich niet zou verheffen boven 
de ook thans nog levende wilde menschen; phyletisch stamt de intel- 
lectueele mensch , langzamerhand vervormend , uit de dierenrij. Zijn 
hoogere plaats heeft hij te danken aan het gaandeweg verder uit- 
groeien zijner voorste hersenen , waarvoor de omstandigheden , waarin 
hij leefde, gunstig, ja gebiedend waren. 
Een essentiëel verschil tusschen mensch en dier, berustende op het 
al of niet bezit van bewustzijn, in hoogste instantie het bewust ge- 
bruik maken van abstracte redeneeringen , bestaat alleen wanneer men 
den mensch der beschaving tegenover het dier stelt. De oermensch , 
het wilde menschdier , was eerst slechts het produkt van een variatie 
bij een aapsoort, en een essentiëel verschil tusschen aap mèt en aap 
zonder die variatie is daarbij natuurlijk nog niet aan te nemen. Deze 
variatie echter was nuttig , en de daarmee uitgeruste dieren varieerden 
verder en verder ; want de eene variatie heeft de andere ten gevolge. 
Onderscheidde bijvoorbeeld een zeker aantal apen zich door een 
minder onontwikkelde hand , dan hadden zij boven hun niet aldus 
varieerende soortgenooten het voordeel veelvuldiger en beter die 
hand te kunnen gebruiken ; doch daarbij kwam het loopen meer voor 
1 C. lange, Ueber Gemüthsbewegungen. Eine p 'sycho-phgsiologiscke Studie. Leipzig 
1887. S. 75. 
