L1EBJG Els’ WÖHLER. 
299 
Tijdens den oorlog tusschen Oostenrijk en Italië is liebig te München 
getuige van de pogingen , door verwanten van den koning van Beieren 
en door de ultramontaansche partij gedaan , om dien koning tot een 
verbond met Oostenrijk te brengen. Overtuigd als hij is, dat het 
wel of wee van Duitschland er van afhangt, dat het zich niet van 
Pruissen afscheidt, verheugt hij er zich over, dat de poging vol- 
komen mislukt. 
Graat de deensch-duitsche oorlog bijna ongenoemd voorbij , omtrent 
den oorlog van 1866 vindt men talrijke en uitvoerige mededeelingen 
van wöHLEit, die in dezen oorlog, van hannoversch, pruissisch onder- 
daan werd. Nadat de koning van Hannover zijne hoofdstad geruimd 
en naar Göttingen geweken is , teekent wöhler ons deze stad als een 
groot kamp. Het spoorwegverkeer naar het noorden en naar het 
zuiden is afgebroken ; telegraafdienst en postverkeer staan stil ; troepen 
trekken voortdurend door de stad. Van ontroering is bij den schrijver 
bijna geen sprake ; den eenen dag waren de huizen gevuld met hanno- 
versche soldaten en den volgenden dag hadden wij inkwartiering van 
Pruissen , het is alsof met deze woorden de verandering volledig tot stand 
gekomen is. Eéne taal , ééne letterkunde waren de uitingen van één 
volk geweest ; wöhler , in de nabijheid van Frankfort aan den Main te 
Eschersheim geboren , woonde in het koningrijk Hannover niet buiten 
zijn vaderland en zoowel te Giessen als te München gevoelt liebig zich 
in de eerste plaats zoon van het groote duitsche volk. Uit dezen oorlog 
zal,” zoo schrijft laatstgenoemde den 29sten Juli 1866, » Duitsch- 
land versterkt te voorschijn komen.” Den llden Augustus schrijft 
wöhler met de grootste gelatenheid: »wij zijn er geheel op voor- 
bereid om door Pruissen opgeslokt te worden” en dat deze kalmte 
niet voorgewend was bewijst zijn vertrek naar het Tegernsee veertien 
dagen later. 
Liebig beschouwt het weldra als een geluk voor de geannexeerde 
staten , dat zij voortaan met Pruissen een grooten en machtigen staat 
zullen uitmaken en vreest voor Beieren een remmenden invloed bij 
de ultramontaansche partij en de wereld der ambtenaren. In Göttingen 
verraadt in het uitwendige voorloopig niets de verandering ; de 
colleges beginnen op den gewonen tijd , het aantal der toehoorders is niet 
verminderd , het bestuur der universiteit blijft voorloopig aan dezelfde 
personen toevertrouwd. » Alles blijft bij het oude,” schrijft wöhler 
15 Januari 1867, »behalve dat de geldzaken in Berlijn worden be- 
