322 EENIGE 0NTW1KKELINGSM0MENTEN DER GROOTE HERSENEN. 
nu bij een van die bewegingen de voorstelling van het doel, dan is 
die beweging tot een overlegde of willekeurige geworden ; het is duide- 
lijk dat deze voorstelling van het doel eerst verkregen zal worden 
nadat een zoo groot mogelijk aantal bewegingen tot het vereischte 
spiergevoel heeft geleid. De eerste willekeurige bewegingen vinden 
niet plaats vóór de vierde maand ; in de eerste weken is in geen 
enkel opzicht een spoor van den wil te ontdekken. En op den leef- 
tijd van twee en een half jaar is die wil nog zoo zwak, dat de brutaal- 
weg gegeven verzekering , dat het kind nu genoeg gegeten heeft , vol- 
doende is om het den maaltijd halverwege te doen eindigen. Ook 
kinderen van drie en vier jaar kan men op zulk een categorische 
wijze pijn , vermoeienis , dorst uit het hoofd praten , mits men het 
niet te grof en te vaak aanwendt. Die zwakte van den wil is tevens 
de oorzaak dat kleine kinderen niet gehypnotiseerd kunnen worden ; 
hun wilskracht is niet in staat om op één ding aanhoudend hunne 
opmerkzaamheid te vestigen. 1 Wenscht men den wil van het kind 
te versterken , wat voor de karaktervorming van het grootste belang 
is , dan moet men zoo vroeg mogelijk de eigenzinnigheid — het niet 
willen bepalen van de aandacht bij een bepaald onderwerp — voor- 
komen , door als hoogste gebod de gehoorzaamheid te stellen. Men 
verbiede weinig en rechtvaardig, op zulk een wijze alsof het kind 
reeds begrijpt waarom gehoorzamen nuttig is. 2 En door den rede- 
lijken grond van elk verbod te noemen leert men het kind , vroeger 
dan door dressuur , zijn verstand ontwikkelen. 
De ontwikkeling van het verstand hangt in hooge mate af van 
den invloed, dien omgeving en opvoeding op de aangeboren gaven uit- 
oefenen ; de methoden en die invloeden zijn zoo verschillend , dat het 
onmogelijk is een normale intellectueele ontwikkeling van begin tot 
eind weer te geven. De groote vraag is echter welk aandeel de spraak 
heeft bij de ontwikkeling van het verstand , en dan blijkt dat het 
kind voorstellingen logisch verbindt , dat is denkt , lang voor het 
een woord kan spreken. Ook doofstomme kinderen vormen begrippen 
zonder een woord te kennen : het denken is dus niet aan woorden ge- 
bonden. De onafhankelijkheid der voorstelling van het woord is ge- 
makkelijk te bewijzen: het »onze vader” drukt in de veelvuldigste woord- 
vormen en woordvoegingen der verschillende talen denzelfden religieusen 
1 J. BRAin, Der Hypnotismus. Berlin 1882. S. 156. 
2 W. preker, Die Seele des Kindes. Leipzig 1884. S. 253 
