324 BENIGE ONTWIKKELINGSMOMENTEN DER GROOTE HERSENEN. 
door het verstand te doen waarnemen , moet hij met een vorigen 
indruk vergeleken worden , en dat is niet mogelijk als die vorige 
indruk niet in de herinnering is blijven bestaan. De laagste uiting 
van het verstand , het vergelijken , kan dus alleen plaats vinden als 
vroegere indrukken bewaard zijn gebleven ; deze persoonlijke , indivi- 
dueele herinnering staat tegenover de phyletische herinnering of het 
instinct, dat de resultante is der overgeërfde resten van individueele 
ondervindingen 1 . Alle indrukken laten een spoor in de hersenen 
achter ; de zwakken worden weder door anderen uitgewischt , terwijl 
de sterkeren langer ingegrift blijven. De herinnering bepaalt zich bij 
den aanvang des levens tot smaak en reuk , daarna tot het gevoel , 
waarbij zich het gezicht en later het gehoor voegen. De zuigeling 
kijkt verbaasd op als hij in een kamer komt waar hij nog nooit 
geweest is: de andere verdeeling van licht en donker treft hem; maar 
in zijn vorige omgeving teruggebracht , is hij in ’t minst niet ver- 
wonderd, want de herinnering daaraan is bij hem nog aanwezig ge- 
bleven. Ook menschelijke gezichten en gestalten herkent het jonge 
kind veel vroeger dan andere voorwerpen , omdat de mensch , zooals 
helmhültz opmerkt, bij zijne bewegingen zich doet kennen als één 
groot samenhangend ding , waarbij het aangezicht als een wit-rood- 
achtige vlek met twee glinsterende oogen een deel is , dat gemakkelijk 
herkend kan worden. Op later leeftijd gaan de herinneringsbeelden 
uit de eerste jaren spoedig verloren , omdat zij niet met de lateren 
in verband worden gebracht. Maar als men de bij-omstandigheden 
opsomt, kan men het driejarige kind zich verscheidene toestanden 
laten herinneren uit den tijd toen het nog niet spreken kon en de 
bakerkunststukjes nog onvolkomen uitvoerde. Die bij-omstandigheden 
zijn schakels in de keten , waarvan het bedoelde feit een onderdeel 
is. De herinnering is , volgens eene definitie van de spinoza , een 
zekere aaneenschakeling van voorstellingen der eigenschappen van buiten 
het menschelijk lichaam zich bevindende zaken 2 ; die aaneenschakeling 
1 Vgl. darwin’s nagelaten verhandeling over het instinct , uitgegeven en toegelicht 
door Prof. g. j. romanes ( IV etensch. Bladen 1884) en e. v. hartmann, Philosophie des 
Unbewussten , I, S. 68. (1882). 
2 In parenthesi zij opgemerkt dat deze definitie eigenlijk onvoltooid is, want het is 
niet noodig dat die zaken zich juist buiten het menschelijk lichaam moeten bevinden ; 
immers de verschillende deelen van het menschelijk lichaam zelf verwekken eveneens 
aangaande hunne eigenschappen en toestanden voorstellingen , die evenzeer in de her- 
innering kunnen w r orden ingelascht. 
