EENIGE ONTWIKKELINGSMOMENTEN DER GROOTE HERSENEN. 
325 
vindt plaats naar de volgorde waarin de gewaarwordingen het men- 
schelijk lichaam bereiken en naarmate zij reeds aan andere gewaar- 
wordingen verbonden zijn. »Van het denken van het woord appel”, 
zegt de spinoza verder 1 2 , »komt men b. v. terstond op de gedachte 
van de vrucht, die toch geen overeenkomst in welk opzicht ook 
met dien gearticuleerden klank heeft, behalve dat het lichaam van 
den mensch vaak door deze beiden is aangedaan geworden , d. w. z. 
dat de mensch dikwerf het woord appel heeft gehoord , terwijl hij 
de vrucht zelf zag , en zoo komt ieder van het eene gedachte op het 
andere , al naarmate de gewoonte de beelden in zijn lichaam heeft 
gerangschikt. Een soldaat b. v. zal door het zien van paardenvoetsporen 
in het zand snel van de gedachte aan het paard op de gedachte aan 
den ruiter, en van deze op de gedachte aan den oorlog enz. komen. 
Een boer daarentegen zal van de gedachte aan het paard op die aan 
ploeg, akker enz. komen, en zoo zal elk, naarmate hij gewend is de 
beelden op de een of andere wijze te verbinden en aaneen te scha- 
kelen , van de eene gedachte op deze of gene andere geraken.” 
Een sprekend voorbeeld dat kinderen denken zonder woorden te 
kennen is het volgende : Preyer haalde uit den zak van een in de 
kast hangende jas een beschuit en gaf die aan zijn zoontje , dat toen 
eenentwintig maanden oud was. Toen het de beschuit had opgegeten , 
ging het regelrecht op de kast los en zocht aan dezelfde jas naar 
een tweede beschuit, ofschoon het toen ter tijde de woorden beschuit , 
halen, kast, jas, zak, zoeken enz. nog niet kende. Het vermogen om 
abstracties te vormen komt echter , alhoewel onvolkomen , reeds voor 
in het eerste jaar; ook darwin en sigismund deelen hiervan voor- 
beelden mede. 
Abstraheeren , zonder kennis van woorden , blijkt evenzeer uit de 
intelligente (niet instinctieve) handelingen van orang-oetans en chim- 
panzees ; een orang-oetan of een intelligente hond zou eveneens naar 
de kast gaan om een tweede beschuit machtig te worden , en daarbij 
dezelfde verlangende houding en gelaatsuitdrukking vertoonen. 3 Er 
1 B. de spinoza’ s Sammtliche Werke . Jus dem Lateinischen von b. auerbach 1871 II. S. 60. 
2 L. büchner deelt ons mede hoe een hond, zoo vaak zijn meester op reis ging, 
een aandoénlijk afscheid nam. Op zekeren dag was 6e hond bij het afscheid nemen niet 
aanwezig , maar bleek reeds te hebben plaats genomen in het rijtuig dat zijn meester 
naar het station zou brengen. {Het leven der liefde in de dierenwereld. Nijmegen 1880, 
hl. 830.) Ook in brehm’s Thierleben en bij anderen (lubbock, vignoli, maudsley etc.) vindt 
men vele dergelijke mededeelingen , die het denken bij dieren onwederlegbaar bewijzen, 
