330 EENIGE ONTWIKKELINGSMOMENTEN DER GROOTE HERSENEN. 
centrum ontwikkelt zich eerst nadat het kind heeft hooren spreken; 
is het oor of de tong werkeloos, dan ontwikkelt zich het Broca’sche 
centrum niet , en worden de gangliëncellen van het achterste derde- 
deel der derde (linker) voorhoofds winding anders gebruikt , of zij 
atrophiëeren. Voor de gebarentaal, die dan ontstaat, vormt zich een 
ander centrum. Bij het leeren spreken ontwikkelt zich eerst het 
klankcentrum , daarna het lettergreepcentrum , dan het woordcentrum 
en ten slotte het dictorium. 
De kloof tusschen kind en dier , die in hoofdzaak door het spreken 
is ontstaan , wordt nog meer verwijd door de ontwikkeling van het 
ikheidsgevoel. Dat ikheidsgevoel treedt niet te voorschijn op den dag 
waarop het woord »ik” inplaats van den eigennaam wordt gebruikt, 
maar na een lange reeks hoofdzakelijk smartelijke gewaarwordingen ; 
eerst maakt het kind onderscheid tusschen ik en niet-ik , door het ge- 
wennen aan zijn eigen lichaamsdeelen. Dezen zijn eerst vreemde voor- 
werpen , want het kind bijt zich in den blooten arm , voert zijn teenen 
naar den mond, enz., en beschouwt herhaaldelijk zijn eigen lichaams- 
deelen met de grootste aandacht. Ten slotte raken de zintuigen er 
aan gewend de extremiteiten telkens op dezelfde wijze aanwezig te 
vinden , en let het kind bij het gebruik niet meer op zijn handen 
en voeten. Waar het vroeger zoowel vingers als b. v. handschoen om 
de beurt bekeek , let het nu nog maar alleen op het aangegrepen 
voorwerp, niet meer op de hand; de prikkel der nieuwheid is van 
de lichaamsdeelen af, zij interesseeren hem niet meer, daar zij niets 
bizonders meer zijn. Zoodoende ontstaat de definitieve scheiding tusschen 
subject en object, en heeft het kind een duister ikheidsgevoel ver- 
kregen. Een zonder hersenen geboren kind of dier beweegt eveneens 
zijne ledematen , krijt en maakt reflexbewegingen ; het gevoelt honger 
en voert om dien onbehagelijken toestand te ontvlieden het een of 
ander voorwerp in den mond en zuigt daaraan ; het hersenlooze kind 
heeft dus evenzeer eene individualiteit , een ikheid , die in het rugge- 
merg gezeteld is: de ruggemergsziel van pflueger. Men moet dus 
twee ikheden aannemen bij het kind dat ruggemerg èn groote hersenen 
heeft en zich zijn eigen armen en voeten als vreemd , als eetbaar 
voorstelt. Maar bij twee ikheden behoeft men niet te blijven stilstaan. 
Elk der centra voor gezicht , gehoor , reuk en smaak , die in den 
beginne onvolmaakt ontwikkeld zijn, werkt zelfstandig en represen- 
teert aldus eene ikheid , daar de waarnemingen van het eene zintuig 
nog niet met die van het andere worden verbonden , evenals het 
