28 
DE BEPALING VAN DEN OP- EN ONDERGANG DEK ZON. 
den, rand de aarde voor en wel hare 'projectie op het vlak door de 
as der aarde en het middelpunt der zon. Op dezen verdeelden rand 
is de verdeeling van het jaar in maanden en in perioden van 5 dagen 
aangegeven. De lijn, die 21 December met 21 Juni verbindt, stelt de 
aardas voor; de lijn loodrecht daarop, dus die 21 Maart met 23 Sep- 
tember vereenigt, is de projectie van den equator der aarde op het 
vlak van teekening. De hulpcirkel me.. 0,4 maal den straal is on mid- 
dellijk zichtbaar. 
Evenwijdig met den equator loopt de lijn waarbij i)Middag(( en 
))Middernacht« staat. Zij is de projectie van den cirkel door Rotter- 
dam in een etmaal doorloopen tengevolge van de aswenteling der 
aarde. Uit de verdeeling in graden is dan ook waar te nemen dat 
deze parallel op 52° Noorderbreedte is getrokken. 
De lijn, waarbij »Datum((, is getrokken naar 6 Mei. Zij snijdt den 
hulpcirkel en daardoor is de richting der invallende zonnestralen 
bekend, zooals bij fig. 3 reeds is uiteengezet. 
Trekt men nu door het middelpunt een lijn loodrecht op deze 
))zonsrichting(ï, zoo stelt deze lijn de projectie van den schaduwcirkel 
op het vlak van teekening voor. De schaduw’cirkel snijdt de parallel 
van Rotterdam volgens een rechte lijn, die loodrecht op het vlak 
van teekening staat en wier projectie bij gevolg een punt is, n.1. : 
het snijpunt der tw^ee lijnen, die de projecties der bedoelde cirkels zijn. 
Wij denken ons nu de parallel van Rotterdam, om de in de figuur 
getrokken lijn »middag — middernacht® als as, gew^enteld tot het vlak 
met het vlak van teekening samenvalt. De snijlijn met den schaduw - 
cirkel komt dan als de lijn »Op — Ondem te voorschijn. De neerge- 
slagen cirkel is in 24 deelen verdeeld, die de uren van den dag aan- 
geven. Daardoor zijn de oogenhlikken van op- en ondergang dei' zon 
op dien omtrek af te lezen. Immers op die oogenhlikken gaat Rotter- 
dam van het donkere in het verlichte (»Opc() of van het verlichte 
in het donkere gedeelte (» Onder®) der aardoppervlakte over. 
De bepaling van Zonsop- en ondergang geschiedt dus als volgt: 
<t. zoek op den verdeelden rand den datum, waarvoor de tijdstippen 
gevraagd worden en trek den straal naar dien datum; b. zoek het 
snijpunt van dien straal met den hulpcirkel en trek daardoor een 
lijn evenwijdig met den equator der aarde, tot zij den verdeelden 
rand rechts snijdt; c. verbind dit snijpunt met het middelpunt; 
d. trek in het middelpunt een lijn loodrecht op de vorige en zoek 
het snijpunt met de parallel van Rotterdam; e. trek in dit snijpunt 
een lijn loodrecht op die parallel tot zij den neergeslagen cirkel in 
